ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក

By RFI

Listen to a podcast, please open Podcast Republic app. Available on Google Play Store.


Category: News & Politics

Open in iTunes


Open RSS feed


Open Website


Rate for this podcast

Subscribers: 6
Reviews: 0

Description

នៅ​រៀងរាល់​ថ្ងៃ​អាទិត្យ សេង ឌីណា នឹង​រាយរ៉ាប់​ពន្យល់​លោក​អ្នកស្តាប់ ​អំពី​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​មនុស្សជាតិ​ ចាប់តាំង​ពី​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ រហូត​មកទល់នឹង​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន។

Episode Date
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ទីតង់៖ ព្រះចន្ទដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងភពផែនដី
00:09:33
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តិនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​របកគំហើញ​ដ៏​សំខាន់​មួយ​នៃ​បេសកកម្ម​ “កាស៊ីនី-ហ៊ុយហ្កឹនស៍” (Cassini-Huygens) គឺ​លក្ខខណ្ឌ​អំណោយផល​នៃ​ជីវិត​នៅលើ​ព្រះចន្ទ​របស់​ភពសៅរ៍ ឈ្មោះ​ថា “ទីតង់”។
Dec 09, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - Cassini ៖ បេសកកម្មទៅកាន់ភពសៅរ៍
00:09:36
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពីបេសកកម្ម​ “កាស៊ីនី-ហ៊ុយហ្កឹនស៍” (Cassini-Huygens) របស់​ទីភ្នាក់ងារ​អវកាស​អាមេរិក និង​ទីភ្នាក់ងារ​អវកាស​​អឺរ៉ុប ក្នុងការ​បញ្ជូន​យាន​ឲ្យ​ទៅសិក្សា​លម្អិត​លើ​ភពសៅរ៍។
Nov 21, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - Rosetta ៖ បេសកកម្មទៅចុះចតលើផ្កាយដុះកន្ទុយ
00:09:33
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពីបេសកកម្ម​ “រ៉ូហ្សេតា” (Rosetta) របស់​ទីភ្នាក់ងារ​អវកាស​អឺរ៉ុប ក្នុងការ​បញ្ជូន​យាន​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ផ្កាយដុះកន្ទុយ ដែល​ជា​រឿង​មិន​ធ្លាប់​មាន​ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
Nov 15, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើផ្កាយដុះកន្ទុយជាអ្វីពិតប្រាកដ?
00:08:15
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​ការ​សិក្សា​របស់​អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ​ជុំវិញ​សំណួរ​ថា តើ​​​ផ្កាយដុះកន្ទុយ​មាន​ធាតុផ្សំ​ជាអ្វី? មាន​ប្រភព​ពីណា? ហើយ​តើ​ហេតុអ្វី​បាន​ជា​វា​មាន​កន្ទុយ​ខុសពី​ផ្កាយផ្សេងទៀត?
Oct 23, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ផ្កាយដុះកន្ទុយ៖ រវាងអបិយជំនឿ និងវិទ្យាសាស្ត្រ
00:09:36
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​​ផ្កាយដុះកន្ទុយ ដែល​នៅ​ក្នុង​ជំនឿសម័យបុរាណ​ចាត់ទុកថា​ជា​សញ្ញា​នៃ​ការមកដល់​នៃ​​សង្រ្គាម ឬ​គ្រោះចង្រៃណាមួយ។
Oct 23, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ភពសុក្រ៖ ផ្កាយព្រឹក ឬ​ផ្កាយចោរ
00:09:52
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​ភពសុក្រ ដែល​តែងតែ​ត្រូវបាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​បងប្អូនភ្លោះ​នៃ​ភពផែនដី​របស់​យើង។ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា មាន​ផ្កាយ​ពីរដួង ដែល​គេ​​ស្គាល់​ជាទូទៅ​​តាំង​ពី​សម័យ​បុរាណ ដោយសារតែ​វា​ជា​ផ្កាយ​ដែល​គេ​មើល​ទៅ​ឃើញ​មាន​​​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ខ្លាំង ហើយ​ទាក់ទាញ​អារម្មណ៍​ជាង​ផ្កាយណា​ផ្សេងទៀតទាំងអស់។ ផ្កាយ​ទាំងពីរ​ដួងនេះ មួយ​​តែងតែ​រះ​នៅ​ពេលព្រឹកព្រលឹម​មុននឹង​ត្រូវ​លុបបាត់​ដោយ​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ ដែល​យើង​ហៅ​ថា “ផ្កាយព្រឹក” និង​មួយ​ទៀត​តែងតែ​បង្ហាញ​ខ្លួន​​នៅ​ពេល​ល្ងាច ហើយ​បាន​តែ​ប៉ុន្មាន​ម៉ោង​​ក៏​លិច​ទៅវិញ ដែល​យើង​ឲ្យ​ឈ្មោះ​​​ថា "ផ្កាយចោរ”។ តាមការពិត​ទៅ “ផ្កាយព្រឹក” និង​ “ផ្កាយចោរ” នេះ មិនមែន​ជា​ផ្កាយ​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​​ដូច​ដែល​មនុស្ស​ភាគច្រើន​ធ្លាប់​គិត​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ គឺ​ជា​ផ្កាយតែមួយ​ គ្រាន់តែ​បង្ហាញ​ខ្លួន​នៅ​ពេល​ផ្សេងគ្នា​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ហើយ​ផ្កាយនេះ គឺ​ភពសុក្រ ដែលមាន​គន្លង​តារាវិថី​ស្ថិត​នៅ​លំដាប់​ទីពីរ​​ រាប់​ពី​ព្រះអាទិត្យ ពោលគឺ ស្ថិត​នៅ​បន្ទាប់​ពី​ភព​ពុធ និង​មុន​ភពផែនដី​របស់​យើង។ ដោយសារ​តែ​មាន​គន្លង​តារាវិថី​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ក្នុង​ធៀប​នឹង​ភពផែនដី​យើង​បែបនេះ​ហើយ បាន​ជា​ភពសុក្រ​តែងតែ​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ក្បែរ​ព្រះអាទិត្យ ដោយ​ពេលខ្លះ​រះ​នៅ​ពេល​ព្រឹក​ព្រលឹម​មុន​ព្រះអាទិត្យ​បន្តិច (ផ្កាយព្រឹក) ​ពេល​ខ្លះ​​លិច​ទៅ​​តាម​ក្រោយ​ព្រះអាទិត្យ​នៅ​ពេល​ល្ងាច (ផ្កាយចោរ) ចំណែក​ឯ​ពេល​ខ្លះ​ទៀត​​ត្រូវ​បាត់មុខ​ពី​ផ្ទៃមេឃ​ទាំងស្រុង ដោយ​ត្រូវ​រះ​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ ហើយ​ត្រូវ​លុប​ដោយ​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ។ ភពសុក្រ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ផ្កាយ​ដែល​មាន​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ជាង​គេ​បំផុត​នៅ​ពេលយប់ ពោលគឺ ក្រៅ​ពី​ព្រះចន្ទ​មួយ​ចេញ គ្មាន​អ្វី​ដែល​ភ្លឺ​ជាង​ភព​សុក្រ​នេះ​ទេ។ នេះ​ក៏ដោយសារ​តែ​ភព​សុក្រ​ ជា​ភព​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ជិត​នឹង​ភពផែនដី​ជាងគេ មាន​ទំហំ​ក៏​ធំ​​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​ភពផែនដី ព្រម​ទាំង​មាន​ស្រទាប់​បរិយាកាស​ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពន្លឺ​ដែល​ទទួល​ពី​ព្រះអាទិត្យ​ត្រូវ​​ចាំង​ផ្លាត​​ខ្លាំង​ចេញមកវិញ។ លក្ខណៈ​ស្រដៀងគ្នា​ ទាំង​ទំហំ ធាតុផ្សំ និង​វត្តមាន​នៃ​បរិយាកាស​បែបនេះហើយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ទូទៅ តាំង​ពី​ដើម​រៀងមក តែងតែ​ចាត់ទុក​ភពសុក្រ​ប្រៀបដូចជា​បងប្អូន​ភ្លោះ​របស់​ភពផែនដី ហើយ​នាំគ្នា​គិត​ថា នៅលើ​ភពសុក្រ​នេះ ក៏​ប្រហែល​ជា​មាន​ជីវិត​រីកដុះដាល​ខ្លាំង ដូច​ជា​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​នេះ​ដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ បន្តិចម្តងៗ នៅ​ពេល​ដែល​វិទ្យាសាស្រ្ត និង​បច្ចេកវិទ្យា​កាន់តែ​រីកចម្រើន​ជឿនលឿន អាច​ឲ្យ​គេ​សិក្សា​កាន់តែ​លម្អិត និង​រហូត​អាច​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ឲ្យ​ទៅ​ចុះ​ចត​នៅ​លើភពសុក្រ ទើប​គេ​នាំគ្នា​ភ្ញាក់ផ្អើល​ដោយ​មើលឃើញ​ថា ភពសុក្រ​នេះ​មាន​ភាព​ខុសគ្នា​ស្រឡះ​ពី​ភពផែនដី ជាពិសេស គឺ​ទាក់ទង​នឹង​លក្ខខណ្ឌ​អំណោយផល​នៃ​ជីវិត។ ប្រទេស​ដែល​បាន​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​ដោយ​ជោគជ័យ​លើ​ភពសុក្រ​មុនគេ គឺ​សហភាព​សូវៀត នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៧០។ សហភាព​សូវៀត​បាន​ចាប់ផ្តើម​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ភពសុក្រ តាំង​ពី​ឆ្នាំ១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែ ត្រូវ​បរាជ័យ​ជាច្រើន​លើក ដោយ​យាន​ខ្លះ​ត្រូវ​បាត់ការ​ទាក់ទង​​តាំង​ពី​ពេល​មិនទាន់​ចុះ​ដល់​ដី ហើយ​ខ្លះ​ទៀត​បាត់​ការទាក់ទង​ភ្លាមៗ ក្រោយ​ពី​ចុះ​ដល់ដី។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ទើប​សូវៀត​អាច​ចុះចត​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ដោយជោគជ័យ​លើ​ភពសុក្រ​ជាលើកទីមួយ។ យាន​នេះ ក៏ដូចជា​យាន​ក្រោយៗ​មក​ទៀត​ដែរ អាច​មាន​ដំណើរការ​នៅលើ​ដី​នៃ​ភពសុក្រ​បាន​ត្រឹមតែ​ប៉ុន្មាន​ម៉ោង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងណា វា​គ្រប់គ្រាន់​ល្មម​នឹង​អាច​ឲ្យ​គេ​ប្រមូល​ទិន្នន័យ​បាន​ច្រើន​ពី​ស្ថានភាព​នៃ​ផ្ទៃដី និង​ពី​បរិយាកាស​របស់​ភព​សុក្រ ហើយ​ទិន្នន័យ​អស់ទាំងនេះ​ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​អាច​យល់​កាន់តែ​ច្បាស់​ថា តើ​ហេតុអ្វី​បាន​ជា​យាន​ដែល​ចុះចត​លើ​ភពសុក្រ​នេះ មិន​អាច​ស្ថិត​ស្ថិរ​នៅ​បាន​យូរ​លើស​ពី​ប៉ុន្មាន​ម៉ោង​បែបនេះ? ភពសុក្រ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ទំហំ ម៉ាស់ និង​កម្លាំងទំនាញ​​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​ភពផែនដី ហើយ​មាន​សណ្ឋានដី និង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​ភពផែនដី ក៏ប៉ុន្តែ លក្ខណៈស្រដៀងគ្នា​នឹង​ភពផែនដី​យើងនេះ គឺ​មានតែ​ត្រឹមនេះ​ប៉ុណ្ណោះ ចំណែក​អ្វីៗ​ផ្សេងទៀត ភពសុក្រ​ គឺ​ខុសគ្នា​ស្រឡះ​ពីភពផែនដី​របស់​យើង។ ភពសុក្រ បើទោះបីមិនមែន​ជា​ភព​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ជិត​ព្រះអាទិត្យ​ជាងគេ ក៏ប៉ុន្តែ ជា​ភព​ដែល​ក្តៅជាងគេ​បង្អស់ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង។ សីតុណ្ហភាព​នៅលើ​ភពសុក្រ​មាន​រហូតដល់​ទៅ​ជាង ៤៦០​អង្សារ ពោលគឺ​ក្តៅជាង​ភពពុធ ដែល​ជា​ភព​ស្ថិតជិត​ព្រះអាទិត្យ​ជាងគេ​ទៅទៀត។ មូលហេតុ​ចម្បង​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យភពសុក្រ​មាន​សីតុណ្ហភាព​ក្តៅ​ខ្លាំង​បែបនេះ គឺ​ដោយសារ​តែ​ភព​សុក្រ​មាន​ស្រទាប់​បរិយាកាស​ក្រាស់​ខ្លាំង ហើយ​បរិយាកាស​នេះ​ទៀត​សោត​មាន​ធាតុផ្សំ​ចម្បង​ជាឧស្ម័នកាបូនិច (៩៦,៥%) និង​អាសូត (៣,៥%) ដែល​សុទ្ធសឹង​ជា​ប្រភេទ​ឧស្ម័ន​ផ្ទះកញ្ចក់​ដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​នៅ​ក្នុង​ការ​ស្រូប និង​​ទប់កម្តៅ​ពី​ព្រះអាទិត្យ​មិន​ឲ្យ​សាយភាយ​ចេញ​ទៅវិញ។ ស្រទាប់​បរិយាកាស​ដ៏​ក្រាស់ឃ្មឹក​នេះ​ក៏​ធ្វើ​ឲ្យ​សម្ពាធ​លើ​ភពសុក្រ​ត្រូវ​កើនឡើង​ដល់​កម្រិត​កំពូល​ផងដែរ ដោយ​គ្រាន់តែ​នៅលើ​ផ្ទៃដី​នៃភពសុក្រ មាន​សម្ពាធ​ខ្លាំង​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​នៅ​បាតសមុទ្រ​ជម្រៅ​​ដល់​ទៅ​ជិត​១ពាន់ម៉ែត្រ​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង។ សម្ពាធ​ និង​សីតុណ្ហភាព​ដ៏​សែន​ក្តៅ​បែបនេះហើយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​សន្និដ្ឋាន​ថា ភពសុក្រ (យ៉ាងហោចណាស់​នៅលើ​ផ្ទៃដី) មិនមែន​ជា​ទីកន្លែង​ដែល​មាន​អំណោយផល​សម្រាប់​ការ​រីកដុះដាល​នៃ​ជីវិត ដូចអ្វី​ដែល​គេ​ធ្លាប់​គិត​ពីមុន​មក​នោះទេ។ ក្រៅពីនេះ ភពសុក្រ​នៅមាន​លក្ខណៈ​ដ៏​ចម្លែក​មួយ​ទៀត ដែល​ខុស​ពី​ភពផ្សេងៗ​ទៀត នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង គឺ​ភពសុក្រ​នេះ​មាន​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​យ៉ាងយឺតៗ​បំផុត ដោយ​វិល​មួយជុំខ្លួនឯង​​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​យូរ​ជាង​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ​ទៅទៀត។ គេ​អាច​និយាយ​បាន​ម្យ៉ាងទៀត​ដោយ​ងាយស្តាប់​ថា នៅលើ​ភពសុក្រ ១ថ្ងៃ​មាន​រយៈពេល​យូរ​ជាង១​ឆ្នាំ​ទៅ​ទៀត។ ១ឆ្នាំ​លើ​ភពសុក្រ​មាន​រយៈពេលស្មើនឹង ២២៥ថ្ងៃ​លើ​ភពផែនដី ចំណែក​ឯ​១ថ្ងៃ​វិញ​មាន​រយៈពេល​រហូតដល់​ទៅ ២៤៣ថ្ងៃឯណោះ។ ចំណុច​ចម្លែក​មួយ​ទៀត ប្រសិនបើ​គេ​អាច​ទៅ​ឈរ​នៅលើ​ដី​នៃ​ភពសុក្រ​បាន (ដោយ​មិនត្រូវ​ស្លាប់​ដោយ​កម្តៅ និង​សម្ពាធ) ហើយ​ប្រសិនបើ​មិនមាន​ពពក​ និង​ស្រទាប់​បរិយាកាស​ដ៏​ក្រាស់ឃ្មឹក​បាំងទេនោះ គេ​នឹង​អាច​សង្កេតឃើញ​ថា ថ្ងៃ​មិនត្រឹមតែ​ដើរយឺតជាង​ឆ្នាំនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអាទិត្យ​មាន​ចលនា​ផ្ទុយ​ពី​អ្វី​ដែល​យើង​ឃើញ​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​ទាំងស្រុង ពោលគឺ ថ្ងៃ​នៅលើ​ភពសុក្រ​​រះ​នៅ​ទិស​ខាងលិច ហើយ​លិច​ទៅវិញ​​នៅ​ឯ​ទិស​ខាង​កើត។ នេះ​ដោយសារ​តែ​ភពសុក្រ រួមជាមួយ​នឹង​ភព​អ៊ុយរ៉ានុស គឺ​ជា​ភពតែពីរគត់ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង ដែល​មាន​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង ក្នុង​ទិសដៅ​បញ្ច្រាស់​ពី​ភពផ្សេងទៀត។ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ថ្វីដ្បិត​តែ​គេ​សន្មត់​ជារួម​ថា ភពសុក្រ​មិនមែន​ជា​ទីតាំង​ដែល​មាន​លក្ខខណ្ឌ​​អំណោយ​ផល​សម្រាប់​ការ​រីកដុះដាល​នៃ​ជីវិត ក៏ប៉ុន្តែ អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​នៅតែ​បន្ត​ចាប់​អារម្មណ៍​សិក្សា​លម្អិត​លើ​ភពនេះដដែល ជាពិសេស គឺ​គេ​ចង់​ដឹង​លម្អិត​អំពី​បរិយាកាស​ដែល​​​ពោរពេញ​ទៅ​ដោយ​ឧស្ម័ន​ផ្ទះ​កញ្ចក់​នៅលើ​​​ភពសុក្រ ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​មូលដ្ឋាន ក្នុងការ​សិក្សា​ទៅលើ​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​អាកាសធាតុ​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង។ តាមរយៈទិន្នន័យ​ដែល​គេ​ប្រមូលបាន​កាល​ពី​ពេល​កន្លងមក អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​ជាទូទៅ​នាំគ្នា​សង្ស័យ​ថា មុននឹង​ត្រូវ​ប្រែក្លាយ​ជា​ទី​គ្មាន​អំណោយផល​ដូច​ជា​សព្វថ្ងៃនេះ កាល​ពី​ដើម​ដំបូងឡើយ ភពសុក្រ​ប្រហែល​ជា​មាន​ទឹក និង​បរិយាកាស​ស្រដៀងគ្នា​​ច្រើន​នឹង​ភពផែនដី​របស់​យើង។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​គេ​ចង់ឈ្វេងយល់ថា តើ​មាន​មូលហេតុ​អ្វី ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​​ភព​សុក្រ​ត្រូវ​ប្រែប្រួល​បែបនេះ ហើយ​តើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​​ទៅ​ថ្ងៃ​អនាគត​អាច​នឹង​មាន​ជោគវាសនា​ដូចគ្នា​ដែរ​ឬ​ក៏​យ៉ាងណា ?
Oct 14, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើការធ្វើដំណើរទៅភពព្រះអង្គារត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាអ្វីខ្លះ?
00:09:38
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ភពព្រះអង្គារ។ កាល​ពី​ជិត៤ពាន់លាន​ឆ្នាំមុន ប្រភេទបាក់តេរី​កោសិកាទោល​បាន​ចាប់ផ្តើម​មាន​វត្តមាន​នៅ​ពាសពេញ​ក្នុងទឹកសមុទ្រ​នៃ​ភពផែនដី​ ហើយ​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ទីចំណុចចាប់ផ្តើម​ដ៏​សំខាន់ ​នៃ​ជីវិត​ថ្មីមួយ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង។ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ យានគ្មាន​មនុស្សបើក​ជាច្រើន​របស់​ណាសា​ទៅកាន់​ភពព្រះអង្គារ រួមមាន​ទាំង​យាន​ដែលហោះ​​​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី និង​យាន​ដែល​ចុះចត​លើ​ផ្ទៃដី បានរកឃើញ​ថា ភពព្រះអង្គារ​នេះ​​ ថ្វីដ្បិត​តែ​បច្ចុប្បន្ន​​ជា​ភព​ស្ងួតហួតហែង​ ក៏ប៉ុន្តែ តាមពិត​ទៅ​ក៏​ធ្លាប់​មាន​ទឹក​នៅ​ពាសពេញ​ផ្ទៃដី​របស់​ខ្លួន​ដែរ កាល​ពី​អតីតកាល។ តើ​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ​នេះ ​ជីវិត​ធ្លាប់​រីកលូតលាស់​​កាល​ពី​ពេលមុន តែ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​ស្លាប់​ផុតពូជ​អស់​ទៅវិញ​ឬ​ក៏​យ៉ាងណា? តើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​អាច​នឹង​មាន​ជោគវាសនា​ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ​ឬទេ? ដើម្បី​អាច​ឆ្លើយ​នឹង​សំណួរ​អស់ទាំងនេះ​បាន ក្រៅពី​ការ​បញ្ជូន​​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ មនុស្ស​យើង​ត្រូវការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ភពព្រះអង្គារ ដើម្បី​សិក្សា​មើល​​ដោ​យខ្លួនឯង​ផ្ទាល់​។ ក៏ប៉ុន្តែ បេសកកម្ម​បញ្ជូន​មនុស្ស​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ គឺ​ជា​បេសកកម្ម​មួយ​ដ៏​សែន​ស្មុគស្មាញ ហើយ​មាន​បញ្ហា​ប្រឈម​ច្រើន​ដែល​ត្រូវ​ដោះស្រាយ ទាំង​ខាង​ផ្នែក​បច្ចេកវិទ្យា ទាំង​​ខាង​សុខភាព​ផ្លូវកាយ និង​ផ្លូវចិត្ត​របស់​អវកាសយានិក។ បញ្ហា​ចោទចម្បង​ទីមួយ គឺ​ចម្ងាយផ្លូវ។ ភពផែនដីនិង​ភព​ព្រះអង្គារ​ស្ថិត​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​គ្នា ដោយ​ពេលខ្លះ​ស្ថិត​នៅ​ម្ខាងម្នាក់​នៃ​ព្រះអាទិត្យ ក្នុង​ចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៤០០លាន​គីឡូម៉ែត្រ​​ពី​គ្នា ហើយ​ទាល់តែ​ប្រហែល​ជា​ ​២ឆ្នាំ​ម្តង ទើប​ភព​ទាំង​ពីរ​នេះ​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​​ក្បែរ​គ្នា គឺ​នៅ​​ត្រឹម​ជាង ៥០លាន​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​គ្នា។ នេះ​មានន័យ​ថា ឱកាស​ក្នុងការ​បាញ់​បង្ហោះ​យាន​ពី​ភពផែនដី​ទៅ​កាន់​ភព​ព្រះអង្គារ​មាន​តែ​ម្តង​ប៉ុណ្ណោះ​ក្នុងរយៈពេល​រៀងរាល់​​ពីរ​ឆ្នាំម្តង។ ប្រសិនបើ​មាន​បញ្ហា​​ណាមួយ​កើតឡើង ធ្វើ​ឲ្យ​​គេ​ខកខាន​មិន​បាន​បាញ់​បង្ហោះ​យាន​តាម​កាលកំណត់​ទេ​នោះ គេ​នឹង​ត្រូវ​រង់ចាំ​រហូតដល់​​២ឆ្នាំ​ក្រោយ នៅ​ពេល​ដែល​ភពព្រះអង្គារ​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ជិត​ភពផែនដី​វិញ ទើប​អាច​សាកល្បង​សាជាថ្មី​​ម្តងទៀត​បាន។ លើសពី​នេះ​ទៅទៀត បើ​ទោះបីជា​នៅ​ពេល​ដែល​ភពព្រះអង្គារ​មក​​​នៅ​ក្នុង​រយៈចម្ងាយ​ជិត បំផុត​នឹង​ភពផែនដី​របស់​យើង​​​ក៏ដោយ ជាមួយ​នឹង​បច្ចេកវិទ្យា​ដែល​មនុស្ស​យើង​មាន​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេចាំបាច់​​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​យ៉ាងតិច ៦ខែ ឬ​ក៏​អាច​រហូតដល់​ទៅ ៩ខែ​ឯណោះ ទើប​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ដល់​ភព​ព្រះអង្គារ​បាន... ហើយ​ក្រោយ​ពី​ទៅដល់​ភព​ព្រះអង្គារ​ហើយនោះ អវកាសយានិក​​ក៏​នឹង​​មិន​អាច​វិលត្រឡប់​មក​វិញ​បាន​ភ្លាមៗ​នៅឡើយ​​នោះដែរ ដោយ​ត្រូវ​រង់ចាំ​រហូត​ដល់​ពេល​ដែល​ភព​ព្រះអង្គារ​ខិត​មក​ជិត​នឹង​ភពផែនដី​វិញ ទើប​​គេ​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ចាកចេញ​ពី​ភពព្រះអង្គារ​ត្រឡប់​មក​កាន់​ភពផែនដី​របស់​យើង​វិញ។ គិតជា​សរុប ការធ្វើ​ដំណើរ​ទៅមក ពី​ភពផែនដី ទៅ​ភពព្រះអង្គារ ហើយ​ពី​ភពព្រះអង្គារ​ត្រឡប់​មក​ភពផែនដី​វិញ នឹង​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​​រហូត​ដល់​ទៅ ២ឆ្នាំកន្លះ។ ការធ្វើ​ដំណើរ​កាត់តាម​ទីអវកាស​ ឆ្ងាយ​ពី​ភពផែនដី​ក្នុងរយៈចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ​រាប់រយ​លាន​គីឡូម៉ែត្រ និង​ប្រើ​រយៈពេល​រហូតដល់​ទៅ​​​រាប់​ឆ្នាំ​បែបនេះ វា​នឹង​ត្រូវ​ចោទ​ជា​បញ្ហា​ច្រើន​ចំពោះ​សុខភាព​របស់​អវកាសយានិក។ បញ្ហា​ចោទ​ទី១ គឺ​ការ​ប៉ះពាល់​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​នៃ​អវកាស ជាពិសេស គឺ​វិទ្យុសកម្ម​មក​ពី​ព្រះអាទិត្យ។ ការ​ប៉ះពាល់​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​នេះ​អាច​នឹង​កើតមាន​ទាំង​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ធ្វើ​ដំណើរ​ផង និង​ទាំង​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ស្ថិត​នៅ​លើ​ភពព្រះអង្គារ ដែល​មាន​ស្រទាប់​បរិយាកាស​តិចតួច ហើយ​គ្មាន​​​ដែន​ម៉ាញេទិក​ជា​ខែល​ការពារ​ដូចជា​ភពផែនដី​របស់​យើង។ បញ្ហា​ចោទ​ទី២ គឺផលប៉ះពាល់​បណ្តាល​មក​ពី​ការ​រស់​នៅ​ដោយ​គ្មាន​កម្លាំង​ទំនាញ​ក្នុងរយៈពេល​យូរ។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ធ្វើ​ដំណើរ​ក្នុង​ទីអវកាស អវកាសយានិក​ត្រូវ​ស្ថិត​ក្នុង​ស្ថានភាព​គ្មាន​កម្លាំង​ទំនាញសោះ ចំណែក​ឯ​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារវិញ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​កម្លាំង​ទំនាញ ក៏ប៉ុន្តែ កម្លាំង​ទំនាញ​នោះ​ក៏​មាន​តិចតួចនោះដែរ ពោលគឺ ត្រឹមតែ​ប្រមាណ​ជា​១ភាគ៣​ប៉ុណ្ណោះ នៃ​កម្លាំង​ទំនាញ​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង។ ការ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ស្ថានភាព​គ្មាន​កម្លាំង​ទំនាញ ឬ​កម្លាំង​ទំនាញ​ខ្សោយ ក្នុងរយៈពេល​យូរ​រាប់​ខែ និង​រហូត​ដល់​ទៅ​រាប់​ឆ្នាំ​បែបនេះ វា​អាច​នឹង​បង្ក​នូវ​ផល​ប៉ះពាល់​ធ្ងន់ធ្ងរ​ទៅដល់​​​​ឆ្អឹង និង​សាច់ដុំ​របស់​អវកាសយានិក។ បន្ថែម​ពីលើ​នេះ​ទៅទៀត ការ​រស់​នៅ​ក្នុង​យាន​អវកាស​ដ៏​តូចចង្អៀត ហោះ​ឆ្លងកាត់​ទីអវកាស​ កណ្តោចកណ្តែងតែឯង ដាច់ឆ្ងាយ​ពី​ក្រុមគ្រួសារ​សាច់ញាតិ ក្នុងរយៈពេល​​រាប់ខែ​បែបនេះ ក៏​អាច​នឹង​ចោទ​ជា​បញ្ហា​ដ៏​ធ្ងន់ធ្ងរ​ផងដែរ ទៅដល់​សុខភាព​ផ្លូវចិត្តរបស់​អវកាសយានិក។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះបីជា​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​បញ្ហា​ស្មុគស្មាញ​ច្រើន​បែបនេះ​ក៏ដោយ គេ​នៅតែ​មាន​គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ទៅ​កាន់​ភព​ព្រះអង្គារ​នោះដែរ ដោយ​ក្រុមហ៊ុន SpaceX ដែល​ជា​ក្រុមហ៊ុន​ឯកជន​របស់​លោក Elon Musk គ្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ​នៅ​ត្រឹម​ឆ្នាំ២០២៤ ចំណែក​ទីភ្នាក់ងារ​ណាសា​វិញ គ្រោង​ធ្វើ​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ២០៣០។ ដើម្បី​ត្រៀម​បេសកកម្ម​នេះ ណាសា​បាន​បង្កើន​ការសិក្សា​និង​ស្វែងរក​វិធី​ប្រឈម​នឹង​ផលប៉ះពាល់​ដល់​សុខភាព​អវកាសយានិក​នៅ​ក្នុង​ទីអវកាស តាមរយៈ​ការ​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​ឲ្យ​ទៅ​រស់​នៅ​ក្នុងរយៈពេល​វែង រហូតដល់​ទៅ​១ឆ្នាំ​ពេញ នៅ​ក្នុង​ស្ថានីយ៍អវកាស​អន្តរជាតិ ដែល​ហោះ​នៅ​ក្នុង​គន្លងតារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី​របស់​យើង។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា ​បទពិសោធន៍ និង​បច្ចេកវិទ្យា​ថ្មីៗ ដែល​គេ​កំពុង​រៀបចំ​ធ្វើ​សម្រាប់​បេសកកម្ម​អារតេមីស​ទៅកាន់​ព្រះចន្ទ​នៅ​ឆ្នាំ២០២៤​ខាងមុខនេះ ក៏​ត្រូវ​បាន​ណាសា​កំណត់​ផងដែរ យក​​ទុក​ជា​គម្រោង ដើម្បី​បន្ត​ប្រើ​​ក្នុង​បេសកកម្ម​បញ្ជូន​មនុស្ស​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ ជាពិសេស គឺ​រ៉ុកកែត​ SLS និង​យាន​អវកាស​អូរ៉ាយយ៉ុន (Orion) ដែល​សុទ្ធសឹង​ជា​បច្ចេកវិទ្យា​ជឿនលឿន សម្រាប់​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ផ្លូវឆ្ងាយ នៅ​ក្នុង​ទីអវកាស។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​មាន​បញ្ហា​ប្រឈម​ដ៏​ធំមួយ​ទៀត​ដែល​ណាសា​នៅ​មិនទាន់​រក​ដំណោះស្រាយ​បាន​ជាក់លាក់​នៅឡើយថា តើ​គេ​អាច​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​​ឲ្យ​ហោះ​ចេញ​ពី​ភពព្រះអង្គារ​ ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​វិលត្រឡប់​មក​ភពផែនដី​វិញ​បាន​ដោយ​របៀបណា? ខុសពី​បេសកកម្ម​អាប៉ូឡូ ភពព្រះអង្គារ​មាន​​កម្លាំង​ទំនាញ​ខ្លាំង​ជាង​ព្រះចន្ទ​រហូតដល់​ទៅ២ដង ហើយ​មាន​ស្រទាប់​បរិយាកាស​ជា​កម្លាំង​កកិត។ ដូច្នេះ ដើម្បី​អាច​ហោះចេញ​ផុត​ពី​កម្លាំង​ទំនាញ​របស់​ភពព្រះអង្គារ​បាន គេ​ចាំបាច់​ត្រូវការ​ប្រើ​យាន​ដែល​មាន​​ម៉ូទ័រ​ខ្លាំង ហើយ​ប្រើ​ឥន្ធនៈច្រើន... និយាយ​ជារួម គឺ​មាន​ទម្ងន់​ធ្ងន់ខ្លាំង ដែល​ចោទជា​បញ្ហា​នៅ​ក្នុង​ការ​បាញ់​បង្ហោះ​ចេញ​ពីភពផែនដី​ទៅផង និង​នៅ​ពេល​ចុះចត​នៅលើ​ដី​ភព​ព្រះអង្គារ​ផង។ រហូតមកទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​សេណារីយ៉ូមួយ​ដែល​ណាសា​កំពុង​​ពិចារណា និង​សិក្សា​មើល... គឺ​មុនពេល​ចាប់ផ្តើម​បេសកកម្ម​បញ្ជូន​អ​វកាសយានិក ​​គេ​គ្រោង​បញ្ជូន​តែ​តួយាន ដែល​គេ​ហៅ​ថា “Mars Ascent Vehicle” ឬ MAV ឲ្យ​ទៅ​ចុះចតលើ​ដី​ភពព្រះអង្គារ​មុន ដោយ​នៅលើ​យាន​នេះ​ មាន​ឧបករណ៍​ដែល​អាច​ទាញ​យក​ធនធាន​ដ៏​សំខាន់​ពីរ ដែល​មាន​ស្រាប់​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ គឺ​ឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) នៅ​ក្នុង​បរិយាកាស និងទឹកកក (H2O) ​នៅ​ក្រោម​ដី ហើយ​បំផ្លែង​ទៅ​ជាអុកស៊ីសែន​សម្រាប់​ទុក​ឲ្យ​អវកាសយានិក​ដក​ដង្ហើម​ផង និង​ជា​អ៊ីដ្រូសែន និងមេតានផង ដើម្បី​ទុក​ធ្វើ​ជា​សារធាតុ​ចំហេះ​ប្រើ​ក្នុង​ម៉ូទ័រ MAV សម្រាប់​ដឹក​អវកាសយានិក​ឲ្យ​ហោះ​ចេញ​ពី​ដី​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ​វិញ។ ក៏ប៉ុន្តែ ទាំងអស់​នេះ​នៅ​ត្រឹមតែ​ជា​ទ្រឹស្តី​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​គេ​នៅ​មិនទាន់​រចនា ​និង​ផលិត MAV ដើម្បី​ធ្វើការ​សាកល្បង​បាន​នៅឡើយ​នោះទេ ហើយ​គេ​ក៏​នៅមិនទាន់​បាន​សាកល្បង​មើល​ឲ្យបាន​ដឹង​ពិតប្រាកដ​នៅឡើយ​ដែរ អំពី​សមត្ថភាព​ក្នុងការ​ទាញយក និង​បំផ្លែង​ឧស្ម័នកាបូនិច និង​ទឹកកក​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ។ ការសាកល្បង​នេះ​​ត្រូវ​បាន​ទីភ្នាក់ងារ​ណាសា​យក​ធ្វើ​ជា​គោលដៅ​ចម្បងមួយ នៅ​ក្នុង​បេសកកម្ម​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្សបើក​ថ្មីមួយទៀត​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ (Mars2020) ដែល​គេ​គ្រោង​បាញ់​បង្ហោះ នៅខែ​កក្កដា​ឆ្នាំ២០២០​ខាងមុខនេះ៕
Oct 14, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - Curiosity ៖ មន្ទីរពិសោធន៍លើភពព្រះអង្គារ
00:08:27
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​បេសកកម្ម​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ឈ្មោះ​ថា Curiosity ឲ្យ​ទៅ​សិក្សា​លម្អិត​អំពី​លក្ខខណ្ឌ​នៃ​ជីវិត​លើ​ភព​ព្រះអង្គារ។ Curiosity គឺ​ជាយាន​គ្មាន​មនុស្សបើក​ទំហំ​ប៉ុនកូនឡាន ហើយ​ជា​ផ្នែក​មួយ​​​នៃ​បេសកកម្ម​​របស់​ទីភ្នាក់ងារ​ណាសា ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា "Mars Science Laboratory"។ Curiosity ត្រូវបាន​គេ​បាញ់​បង្ហោះ​ កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី២៦​ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១១ ហើយ​ក្រោយ​ពី​បាន​ផ្តាច់ខ្លួន​ចេញ​ពី​តួរ៉ុកកែត យាន​ដែល​ផ្ទុក​ Curiosity បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​កាត់ទីអវកាស​អស់រយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ៨ខែ​កន្លះ ទើប​បាន​មក​ដល់​ភព​ព្រះអង្គារ នៅថ្ងៃទី៦ ខែ​សីហា ឆ្នាំ២០១២។ ការចុះចត​របស់ Curiosity លើ​ភពព្រះអង្គារ​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់​នូវ​ដំណាក់​កាល​ដ៏​ស្មុគស្មាញ​ជាច្រើន ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​តាម​ភាសាអង់គ្លេស​ថា “Entry, Descent and Landing” ឬ “EDL”។ នៅ​ប្រមាណ​ជា ១០នាទី មុន​ចូល​ដល់​ស្រទាប់​បរិយាកាស​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ ផ្នែក​មួយ​នៃ​យាន ដែល​គេ​​ប្រើ​សម្រាប់​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​​ពី​ភពផែនដី​ទៅ​ភពព្រះអង្គារ ហើយ​ដែល​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “Cruise Stage” ត្រូវ​ផ្តាច់​ខ្លួន​ចេញ ចំណែក​ឯ​​​ផ្នែក​ខាងមុខ​នៃ​យាន ដែល​ជា​ផ្នែក​មាន​ផ្ទុក​ Curiosity ក៏​ធ្វើ​ដំណើរ​តែ​ឯង​សំដៅ​ទៅ​​ចុះ​ចត​លើ​ដី​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ។ នៅ​ពេល​ចូល​ទៅ​ដល់​ស្រទាប់​បរិយាកាស​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ ការ​កកិត​នឹង​​បរិយាកាស​នេះ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​​យាន​ដែល​មាន​លឿន​រហូត​ដល់​ទៅ​ជាង ២ម៉ឺន​គីឡូម៉ែត្រ​ក្នុងមួយ​ម៉ោង ចាប់ផ្តើម​បន្ថយ​ល្បឿន​បន្តិចម្តងៗ... ហើយ​នៅ​ពេល​ដែល​យាន​បន្ថយ​ល្បឿន​មក​នៅ​ត្រឹមប្រមាណ​ជា ១ពាន់៦រយ​គីឡូម៉ែត្រ​ក្នុង​មួយ​ម៉ោង ឆ័ត្រយោង​ដែល​នៅ​ជាប់​នឹង​យាន​ក៏​ត្រូវ​បើក​ចេញ​ ដើម្បី​បន្ថយ​ល្បឿន​ឲ្យ​កាន់តែ​យឺត​ជាង​នេះ​ថែម​ទៀត។ នៅ​ពេល​ដែល​ល្បឿន​ថយ​ចុះ​មក​នៅ​ក្រោម ១ពាន់២រយគីឡូម៉ែត្រ​ក្នុងមួយ​ម៉ោង ផ្នែក​ខាងក្រោម​នៃ​យាន ដែល​ជា​ខែល​ការពារ​កម្តៅ​ពី​ការកកិត​ជាមួយ​បរិយាកាស​ក៏​ត្រូវ​ផ្តាច់​ចេញ ហើយ​រ៉ាដា​ដែល​នៅលើ​យាន​ក៏​ចាប់ផ្តើម​ដំណើរការ ដើម្បី​វាស់​ល្បឿន​របស់​យាន និង​រយៈកម្ពស់​ពី​យាន​ទៅកាន់​ផ្ទៃដី​។ ទៅដល់​រយៈកម្ពស់​​ប្រមាណ​ជាង​១ពាន់​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ដី តួយាន ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា "Descent Stage" ​ក៏​ផ្តាច់ខ្លួន​ចេញ​ពី​ឆ័ត្រយោង ហើយ​ចាប់ផ្តើម​បញ្ឆេះ​ម៉ាស៊ីន ដើម្បី​បន្ថយល្បឿន​ពីជាង ៣០០គីឡូម៉ែត្រ​ក្នុង​មួយ​ម៉ោង ​ឲ្យ​កាន់តែ​យឺត​ជាង​នេះ​ថែមទៀត។ នៅ​រយៈកម្ពស់​ប្រមាណ​ជា ២០ម៉ែត្រ​ពីលើ​ដី Curiosity ក៏​ផ្តាច់​ខ្លួន ក៏​ប៉ុន្តែ ស្ថិត​នៅ​ភ្ជាប់​នឹង​ Descent Stage ដោយ​ព្យួរ​នឹង​ខ្សែកាប។ រហូត​ទាល់តែ​កង់​របស់ Curiosity ប៉ះដី ទើប Descent Stage ផ្តាច់​ខ្សែកាប ហើយ​ហោះ​ចេញ​ទៅ​ធ្លាក់​​នៅ​កន្លែង​ផ្សេង ដើម្បី​ចៀសវាង​កុំ​ឲ្យ​មាន​ការ​ខូចខាត​ទៅដល់​​ Curiosity។ Curiosity គឺ​ប្រៀបដូច​ជា​ឡាន​មួយ ដែល​អាច​ផ្លាស់ទី​ឆ្លងកាត់​តាម​គ្រប់​សណ្ឋាន​ដី​បាន​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ ហើយ​នៅលើ​នោះ ​មាន​ឧបករណ៍​គ្រប់​សព្វបែបយ៉ាង រាប់ចាប់​តាំង​ពី​ម៉ាស៊ីន​ថត ម៉ាស៊ីន​ខួងដី ព្រមទាំង​ឧបករណ៍​ដែល​អាច​ធ្វើការ​ពិសោធន៍ទៅលើ​ដី​ដែល​ខួង​បាន​នៅលើ​នោះ​ដោយ​ផ្ទាល់...និយាយ​ដោយ​ខ្លី Curiosity គឺ​ជា​មន្ទីរពិសោធន៍​ចល័តមួយ​ ហើយ​ដោយសារ​តែ​ភពព្រះអង្គារ​​និង​ភពផែនដី​ស្ថិត​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​គ្នា, រលក​វិទ្យុទាក់ទង​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​យ៉ាងតិច ៦នាទី ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​ពី​ផែនដី​ទៅ​ដល់​ភពព្រះអង្គារ ហើយ​ពី​ភពព្រះអង្គារ​ត្រឡប់​មក​ដល់​ផែនដី​វិញ ដូច្នេះ Curiosity មិន​អាច​រំពឹង​លើ​ប្រព័ន្ធ​បញ្ជា​ពី​ផែនដី​បាន​នោះទេ ដោយ​អ្វីៗ​គ្រប់យ៉ាង​ត្រូវ​មាន​ដំណើរការ​ដោយ​ស្វ័យប្រវត្តិ តាមរយៈ​ប្រព័ន្ធ​កុំព្យូទ័រ​ដែល​នៅ​លើ​នោះ។ នៅ​ពេល​ចុះចត​ដល់​ដី​ភពព្រះអង្គារ​ភ្លាម អ្វីដែល​ Curiosity ត្រូវ​ធ្វើ​មុនគេ គឺ​បញ្ចេញ​ឧបករណ៍​​ដែល​ផ្ទុក​ទៅ​ដោយ​កាម៉េរ៉ា​ជាច្រើន​ប្រភេទ ដោយ​ក្នុងនោះ​ក៏​មាន​កាម៉េរ៉ា​​សម្រាប់​មើល​ផ្លូវ​មួយផងដែរ។ Curiosity ​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​បាន​ក្នុងល្បឿន​ប្រមាណ​ជា ៣០​គីឡូម៉ែត្រ​ក្នុងមួយ​ម៉ោង ហើយ​នៅលើ​យាន​នេះ​មាន​ភ្ជាប់​ទៅដោយ​​កូន​រ៉េអាក់ទ័រ​នុយក្លេអ៊ែរ​មួយ ដែល​​អាច​ផ្តល់​ថាមពល​ផ្គត់ផ្គង់​រាល់​ដំណើរការ​របស់​យាន និង​ឧបករណ៍​ពិសោធន៍​ទាំងអស់​ដែល​នៅ​លើ​យាន។ គោលដៅ​ចម្បង​របស់ Curiosity គឺ​សិក្សា​ស្វែងរក​ចម្លើយ​ដ៏​សំខាន់មួយ ដែល​គេ​តែងតែ​ចោទសួរ​តាំង​ពីដើម​មកថា តើ​ភពព្រះអង្គារ​នេះ​ធ្លាប់​ជា​ភព​ដែល​មាន​អំណោយផលដល់​ជីវិត​ក្នុង​ទម្រង់​ណាមួយ​​ដែរ​ឬ​ក៏​យ៉ាងណា? ដើម្បី​ឆ្លើយ​នឹង​សំណួរ​នេះ Curiosity ផ្តោតការ​សិក្សា​ជាអាទិភាព​ទៅលើ​បរិយាកាស និង​ជាពិសេស សារធាតុគីមី​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ដី ឬ​ថ្ម​​​លើ​ភពព្រះអង្គារ។ នៅ​ក្នុងការ​សិក្សា​លើ​​ដី​ព្រះអង្គារ​នេះ Curiosity ចាប់ផ្តើម​ពី​ការ​អង្កេត​បឋម​​ដោយ​ប្រើ​កាំរស្មី​ឡាស៊ែរ (Laser) ដែល​អាច​កំណត់​អំពី​លក្ខណៈពិសេស​នៃ​ទីតាំង​ណាមួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ ៦ម៉ែត្រ​ពី​តួ​យាន។ ប្រសិនបើ​ការ​អង្កេត​បឋម​ដោយប្រើឡាស៊ែរ​នេះបង្ហាញ​ថា ទីតាំង​ណាមួយ​មាន​លក្ខណៈពិសេស​គួរ​ឲ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍ Curiosity ធ្វើ​ដំណើរ​ចូល​ទៅ​ជិត ដើម្បី​សិក្សា​កាន់តែ​លម្អិត ដោយប្រើ​ម៉ាស៊ីន​ខួង​យក​ដី​នៅ​តំបន់​នោះ យក​ទៅ​ឲ្យ​ម៉ាស៊ីន​ពិសោធន៍​ស្វ័យប្រវត្តិ​ពិនិត្យ​លម្អិត​​អំពី​ធាតុផ្សំ​របស់​វា មុននឹង​បញ្ជូន​​ទិន្នន័យ​ចេញ​ពី​លទ្ធផល​នៃ​​ការ​ពិសោធន៍​នេះ​មកភពផែនដី ដើម្បី​ឲ្យ​អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​ធ្វើការ​សិក្សា​បន្ត។ គិត​មក​ទល់​នឹង​ខែ​កញ្ញា​ឆ្នាំ២០១៩​នេះ Curiosity មាន​ដំណើរការ​លើ​ដី​ព្រះអង្គារ​បាន​ជាង ៧​ឆ្នាំមកហើយ បើ​គិត​ជា​ឆ្នាំ​នៅលើ​ភពផែនដី ហើយ​នៅ​ក្នុងរយៈពេល​ ៧ឆ្នាំ​កន្លងទៅនេះ បេសកកម្ម​របស់ Curiosity បាន​ផ្តល់​នូវ​លទ្ធផល​សំខាន់ៗ​ជាច្រើន ទាក់ទង​នឹង​ជីវិត​លើ​ភព​ព្រះអង្គារ។ ជាអាទិ៍ Curiosity បាន​រកឃើញ​ភស្តុតាង​ដែល​អាច​បញ្ជាក់​បាន​ថា ភពព្រះអង្គារ​ធ្លាប់​ជា​ភព​ដែល​មាន​ទឹក​រាវ​នៅលើ​ផ្ទៃដី ហើយ​ទឹក​រាវ​នេះ គឺ​មាន​បរិមាណ​ច្រើន ព្រមទាំង​មាន​វត្តមាន​នៅលើ​ផ្ទៃដី​ក្នុងរយៈពេល​រហូតដល់​ទៅ​​ប្រមាណ​ជា ១លាន​ឆ្នាំ ឬ​ក៏​យូរ​ជាង​នេះ​ក៏​អាច​ថា​បាន។ ក្រៅពីនេះ Curiosity ក៏​បាន​រកឃើញ​ផងដែរ​ថា កាល​ពី​អតីតកាល ភពព្រះអង្គារ​ធ្លាប់​មាន​សារធាតុ​​គីមី​​មួយ​ចំនួន រួមមាន ស្ពាន់ធ័រ (S) អាសូត (N) អុកស៊ីសែន (O) ផូស្វ័រ (P) និង​កាបោន (C) ជាដើម ដែល​សុទ្ធសឹង​ជា​ធាតុផ្សំសំខាន់ៗ​នៃ​ជីវិត។ កាន់តែ​គួរ​ឲ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍​ជាងនេះ​ទៅទៀត Curiosity បាន​រកឃើញ​​ឧស្ម័ន​មេតាន នៅ​ក្នុង​បរិយាកាស​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ ហើយ​វា​មិនមែន​ជា​តម្រ៉ុយ​នៃ​មេតាន​កាល​ពី​អតីតកាល​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ជា​មេតាន​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។ សម្រាប់​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ វត្តមាន​មេតាន​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ ជា​រឿង​ដែល​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍​ខ្លាំង ពីព្រោះ​គេដឹង​ថា នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង ​មេតាន​ គឺជា​ប្រភេទ​ឧស្ម័ន​ដែល​មាន​ប្រភពចម្បង​ចេញ​ពី​អ្វីៗ​ដែល​មាន​ជីវិត ឬ​ចេញ​ពី​ប្រតិកម្ម រវាង​ថ្ម នឹង​ទឹករាវ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការរកឃើញ​អស់​ទាំងនេះ​​គ្រាន់តែ​ជា​តម្រ៉ុយខ្លះៗ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ គេ​នៅតែ​មិន​ទាន់​អាច​កំណត់​បាន​នៅឡើយទេ​ថា តើ​ភពព្រះអង្គារ​ពិត​ជា​មាន ឬ​ក៏​ធ្លាប់មាន​ជីវិត​នៅលើ​នោះ​ដែរ​ឬ​ក៏​យ៉ាងណា​? ដើម្បី​សិក្សា​ស្វែងយល់​កាន់តែ​លម្អិត​អំពី​ចំណុច​នេះហើយ​បាន​ជា​​គេ​មាន​គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​ដោយ​ផ្ទាល់​នៅលើ​ដីព្រះអង្គារ​នាពេល​ខាងមុខ៕
Oct 14, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ភពព្រះអង្គារ៖ ទិសដៅនៃការស្វែងរកជីវិតក្រៅភព
00:09:59
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីប្រវត្តនៃចក្រវាល​ ដោយសូមលើកឡើង អំពី​ភពព្រះអង្គារ ដែល​មនុស្ស​យើង​ធ្លាប់​បាន​សង្កេត​និង​សិក្សា​តាំង​ពី​សម័យ​បុរាណ ហើយ​ក៏​ជា​ទិសដៅដ៏សំខាន់​មួយ នៃ​គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​ទៅថ្ងៃ​អនាគត។ ភពព្រះអង្គារ ដែល​យើង​ច្រើន​តែ​ហៅ​ជាទូទៅថា “ផ្កាយព្រះអង្គារ” គឺ​ជា​ផ្កាយមួយដួង​ដែល​មនុស្សជាតិ​យើង​បាន​ស្គាល់ ​និង​តាម​សង្កេតមើល ​តាំង​ពី​រាប់ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​មកម៉្លេះ... នេះ​ក៏ដោយសារ​តែផ្កាយព្រះអង្គារ​នេះ គឺ​ជា​ផ្កាយ​ដែល​មាន​ពន្លឺ​ចាំងចែងខ្លាំងជាងគេ​លំដាប់ទី៣ បន្ទាប់​ពី​ផ្កាយសុក្រ និង​ផ្កាយព្រហស្បតិ៍។ នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​ចក្រភពរ៉ូម ផ្កាយព្រះអង្គារ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ទៅតាម​​ឈ្មោះ​នៃ​អាទិទេព ​ដែល​តំណាង​ឲ្យ​សឹកសង្រ្គាម គឺ “Mars”... ចំណែក​​នៅ​អាស៊ីវិញ ជាពិសេស នៅ​ក្នុង​តារាសាស្ត្រ​ចិន ផ្កាយព្រះអង្គារ​ គឺ​ជា​តំណាង​ធាតុភ្លើង។ នេះ​ក៏ដោយសារ​តែ​ផ្កាយព្រះអង្គារ​​ជា​ផ្កាយ​ដែល​គេ​មើល​ទៅ​ឃើញ​ថាមាន​ពណ៌​ក្រហម​ខុសប្លែក​ពី​ផ្កាយ​ភាគច្រើន​ផ្សេងទៀត។ ក្រៅពី​មាន​ពណ៌ក្រហម ផ្កាយព្រះអង្គារ​នេះ​ក៏​​ត្រូវ​បាន​គេ​សង្កេតឃើញ​មាន​លក្ខណៈ​ចម្លែក​មួយ​ទៀតដែរ គឺ​​​​ពេលខ្លះ​ផ្កាយនេះ​មាន​ចលនា​ដើរថយក្រោយ​បញ្ច្រាស់​ពី​គន្លង​ធម្មតា (Retrograde motion)។ ជាទូទៅ ប្រសិនបើ​គេ​តាម​សង្កេតមើលជាប់​ជា​ប្រចាំ​ជាច្រើន​យប់ គេ​សង្កេតឃើញ​ថា ពីយប់មួយទៅយប់មួយ​ ផ្កាយព្រះអង្គារ​ផ្លាស់ប្តូរ​ទីតាំង​របស់​ខ្លួន ក្នុង​ចលនា​ពី​ទិស​ខាង​លិច​ទៅ​ទិស​ខាងកើត បើធៀប​នឹង​ផ្កាយ​ភាគច្រើន​ផ្សេងទៀត។ ក៏ប៉ុន្តែ ​នៅ​រៀងរាល់​ពីរឆ្នាំម្តង ផ្កាយព្រះអង្គារ​នេះ​មាន​ចលនា​ត្រឡប់​​ថយក្រោយ​ ពី​ទិស​ខាង​កើតទៅទិស​ខាងលិច​ ក្នុងរយៈពេល​ជាច្រើន​ខែ ទើប​ចាប់ផ្តើម​វិលទៅរក​គន្លងដើម​របស់​ខ្លួនវិញ។ តាមរយៈ​ការ​សង្កេត និង​វិភាគ​ទៅលើ​ភាពចម្លែក​នៃ​ចលនា​របស់​ផ្កាយ​ព្រះអង្គារ​នេះហើយ ដែល​ជា​ដើម​ហេតុ​ដ៏​ចម្បង​មួយ នាំ​ឲ្យ​តារាវិទូ​ប៉ូឡូញ ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី១៦​​ គឺ នីកូឡា កូពែរនិក ធ្វើការ​សន្និដ្ឋានថា ផែនដី​របស់​យើង​នេះ​មិនមែន​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាល ដូចក្នុង​ទ្រឹស្តី​តារាសាស្ត្រ​សម័យ​បុរាណ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ផ្ទុយ​ទៅវិញ គឺ​ព្រះអាទិត្យ​ទៅវិញ​ទេ​ដែល​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាល ហើយ​ទាំង​ផែនដី និង​ផ្កាយ​ផ្សេងទៀត រួម​ទាំង​ផ្កាយ​ព្រះអង្គារ​នេះ​ផង សុទ្ធតែ​ធ្វើ​ដំណើរ​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ​ទាំងអស់។ ទ្រឹស្តី​របស់​ នីកូឡា កូពែរនិក​​នេះ ថ្វីដ្បិត​តែ​​មិនទាន់​ត្រឹមត្រូវ ១០០% ក៏ប៉ុន្តែ វា​គឺ​ជា​បដិវត្តន៍​ដ៏​ចម្បងមួយ​នៃ​ចំណេះដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​យើង​ទៅលើ​ចក្រវាល។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ ការ​សិក្សា និង​សង្កេត ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកវិទ្យា​ទំនើបៗ​អាច​ឲ្យ​យើង​ដឹង​បាន​ថា ថ្វីដ្បិត​តែ ផែនដី ភពព្រះអង្គារ និង​ភព​ជាច្រើន​ផ្សេងទៀត​ពិត​ជា​សុទ្ធតែ​មាន​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង​នេះ​មិនមែន​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាល​នោះទេ គឺ​គ្រាន់តែ​ជា​ផ្កាយមួយ ក្នុង​ចំណោម​ផ្កាយ​រាប់រយពាន់លាន​ផ្សេងទៀត​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ ភពព្រះអង្គារ គឺ​ជា​ភព​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ភព​ទាំង ៨ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង។ បើ​គិត​ទៅ​តាម​លំដាប់លំដោយ​នៃ​គន្លង​តារាវិថី ភពព្រះអង្គារ​ស្ថិត​នៅ​លំដាប់​ទី៤ បន្ទាប់​ពី​ភពពុធ ភពសុក្រ និង​ភពផែនដី។ បើ​គេ​គិត​ទៅតាម​ទំហំ​វិញ ភពព្រះអង្គារ​ជា​ភពដែល​មាន​ទំហំ​តូចជាងគេ​លំដាប់ទី២ បន្ទាប់​ពី​ភព​ពុធ ហើយមាន​ទំហំ​ប្រមាណ​ត្រឹមតែ​ពាក់​កណ្តាល​ភពផែនដី​របស់​យើង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ទំហំតូចជាង​ឆ្ងាយ ក៏ប៉ុន្តែ ភពព្រះអង្គារ​មាន​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​ដោយប្រើពេល​​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​ផែនដី​យើង​ដែរ ដោយ​១ថ្ងៃ​លើ​ភពព្រះអង្គារ មានរយៈពេល ២៤ម៉ោង និង​៣៧នាទី ពោលគឺ លើស​ថ្ងៃ​លើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​ប្រមាណ​ជា​កន្លះម៉ោង​។ ផ្ទុយ​ទៅវិញ ១ឆ្នាំ​នៃ​ភព​ព្រះអង្គារ​មាន​រយៈពេល​រហូតដល់​ទៅ​ជិត​២ឆ្នាំ​ឯណោះ​​ធៀប​នឹង​ភពផែនដី​របស់​យើង។ នេះ​គឺ​ដោយសារ​តែ​ភពព្រះអង្គារ​​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ឆ្ងាយ​ពី​ព្រះអាទិត្យ​ជាង​ភពផែនដី មាន​រង្វង់​គន្លង​តារាវិថី​ធំ​ជាងផែនដី ហើយ​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ​​ក៏​មាន​​ល្បឿន​យឺត​ជាង​ផែនដី (ភពព្រះអង្គារ​មាន​ល្បឿន ២៣គ.ម​ ក្នុង​១វិនាទី ចំណែក​ផែនដី​ជិត ៣០គ.ម ក្នុង​១វិនាទី)។ ល្បឿន និង​គន្លង​តារាវិថី​ខុសគ្នា​បែបនេះហើយ​ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ចម្ងាយ រវាង​ភពព្រះអង្គារ និង​ភពផែនដី​របស់​យើង​មាន​ការ​ប្រែប្រួល​ ដោយ​ពេលខ្លះ​ស្ថិត​នៅ​ក្បែរគ្នា​ក្នុង​ចម្ងាយ​ត្រឹមតែ​ប្រមាណជាង ៥០លាន​គីឡូម៉ែត្រ (៣នាទីពន្លឺ) និង​ពេល​ខ្លះ​ទៀតភពទាំងពីរ​ស្ថិត​នៅ​ម្ខាងម្នាក់​នៃ​ព្រះអាទិត្យ ក្នុង​ចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៤០០លាន​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​គ្នា​ឯណោះ (២២នាទីពន្លឺ)។ ភពព្រះអង្គារ​មាន​តារារណបធម្មជាតិ (ឬ​ព្រះចន្ទ) ​​​ចំនួន​២ ក៏ប៉ុន្តែ សុទ្ធតែ​ជា​កូន​ព្រះចន្ទ​ដែល​មាន​ទំហំ​​តូចៗ គឺ​ហ្វូបូស (Phobos) ទំហំ ២២គីឡូម៉ែត្រ  និង​ដីម៉ូស (Deimos) ទំហំ ១២គីឡូម៉ែត្រ។ តាមការពិត​ទៅ ហ្វូបូស និង​ដីម៉ូស មាន​ទំហំ និង​ទម្រង់​ស្រដៀងនឹង​អាចម៍ផ្កាយច្រើន​ជាង ក៏ប៉ុន្តែ ដោយសារតែវា​ជា​តារារណបធម្មជាតិ​របស់​ភព ទើប​គេ​ចាត់បញ្ចូល​ថា​ជា​ព្រះចន្ទ។ នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ភព​ទាំង​៨ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង​នេះ ក្រៅពី​ភពផែនដី​របស់​យើង ​ភពព្រះអង្គារ​គឺ​ជា​ភព​ដែល​មនុស្ស​យើង​​​ធ្វើការ​សិក្សា​បាន​យ៉ាង​ច្រើន​ជាង​គេ​ទាំងអស់​ ដោយ​បេសកកម្ម​បញ្ជូន​យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ​ជាលើកដំបូង​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ដោយ​ជោគជ័យ​តាំង​ពី​​ជាង ៥០ឆ្នាំមុន គឺ​បេសកកម្ម​​ Mariner 4 របស់​ណាសា កាល​ពី​ឆ្នាំ១៩៦៥។ ចាប់តាំង​ពី​ពេលនោះ​មក យាន​គ្មាន​មនុស្ស​បើក​​ចំនួន ២៥ផ្សេងទៀត​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​ជា​បន្តបន្ទាប់​​​​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ ដោយខ្លះ​គ្រាន់តែ​ហោះកាត់ ខ្លះ​ហោះ​ជុំវិញ​​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថីរបស់​ភពព្រះអង្គារ ហើយ​ខ្លះ​ទៀត​ចុះចត​លើ​ដី​នៃ​ភពព្រះអង្គារ​ដោយ​ផ្ទាល់ ដោយ​នាំ​យក​ទៅ​ជាមួយ​នូវ​ឧបករណ៍​ពិសោធន៍ជាច្រើន ដើម្បី​ធ្វើការ​សិក្សា​លម្អិត​ទៅលើ​បរិយាកាស ធាតុផ្សំ និង​សណ្ឋានដី​របស់​ភពព្រះអង្គារ។ តាមរយៈ​ការសិក្សា​លម្អិត​នេះ គេ​អាច​ដឹង​បាន​ថា ភពព្រះអង្គារ​​ ខុសពី​ព្រះចន្ទ​របស់​យើង គឺ​ជា​ភព​ដែល​មាន​បរិយាកាស​ គ្រាន់តែ​បរិយាកាស​នោះ​ស្តើង ហើយ​មាន​ធាតុផ្សំ​ជា​ឧស្ម័ន​កាបូនិច ដោយគ្មាន​អុកស៊ីសែន​ឲ្យ​យើង​ដកដង្ហើម​បាន ដូចជា​បរិយាកាស​នៅលើ​ភពផែនដី​នោះទេ។ បរិយាកាស​ដ៏​ស្តើងនេះ​ធ្វើ​ឲ្យ​សម្ពាធ​នៅលើ​ផ្ទៃដី​ភពព្រះអង្គារ​ក៏​មាន​តិចតួច ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​ទឹក​មិន​អាច​ស្ថិត​នៅ​ជា​សភាព​រាវ​នៅលើ​ផ្ទៃដី​បាន។ ក៏ប៉ុន្តែ ការ​សិក្សា​ទៅលើ​សណ្ឋានដី​​អាច​ឲ្យ​គេ​សន្និដ្ឋាន​បាន​ថា ភពព្រះអង្គារ​មិនមែន​ជា​ភព​ហួតហែង​បែបនេះ​ជា​រៀងរហូត​តាំង​ពីដើម​មក​នោះទេ តែ​ធ្លាប់​ជា​ភពមួយ ដែល​មានទឹក​រាវ​នៅលើ​ផ្ទៃដី ដូចជា​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​នេះ​ដូច្នោះដែរ។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ជាទូទៅ​នាំគ្នា​ចោទ​ជា​សំណួរថា តើ​ភពព្រះអង្គារ​ធ្លាប់​ជា​ភព​ដែល​មាន​លក្ខខណ្ឌ​អំណោយផល​សម្រាប់​ការ​រីកដុះដាល​នៃ​ជីវិត​​ដូចជា​ភពផែនដី​របស់​យើង​ដែរ​ឬ​ក៏​យ៉ាងណា? បើ​សិន​ជា​បែបនេះ​មែន តើ​មូលហេតុអ្វី​បាន​ជា​ភព​ព្រះអង្គារ​ត្រូវក្លាយ​ជា​ភព​ហួតហែង​​លែងមាន​ទឹក លែង​មាន​ខ្យល់​ដកដង្ហើម​ដូចជា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ទៅវិញ? តើជីវិត​អាច​មាន​វត្តមាន​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ​នេះ​បាន​ដែរ​ឬ​ទេ? បើ​មានមែន តើ​វា​ជា​ជីវិត​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ត្រឹមតែ​ជា​បាក់តេរី ឬ​ក៏​ជា​ជីវិត​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ជឿនលឿន​ត្រឹមកម្រិតណាមួយ? ហើយ​បើ​សិន​ជា​ជីវិត​លែង​មាន​វត្តមាន​នៅលើ​ភពព្រះអង្គារ​តទៅទៀត​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ តើ​វា​អាចទេ​ថា​ ជីវិត​ក្នុង​ទម្រង់ណាមួយ ​ធ្លាប់​មាន​វត្តមាន​នៅទីនោះ​កាល​ពី​ពេល​កន្លងទៅ? ចម្ងល់ និង​ចំណុច​ពិសេស​អស់ទាំងនេះហើយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ភពព្រះអង្គារ​ត្រូវ​ក្លាយ​ជា​ទិសដៅ​ចម្បងមួយ​នៃ​គម្រោង​អវកាស​សំខាន់ៗ​ ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​ក៏​ដូចជា​នៅ​ក្នុងរយៈពេល​ខ្លី​ទៅ​ថ្ងៃ​អនាគត ដោយ​នៅ​ក្នុង​នោះ​ក៏មាន​ដែរ គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ភពព្រះអង្គារ​ដោយ​ផ្ទាល់៕
Oct 14, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - គម្រោងអារតេមីស៖ ពីព្រះចន្ទតទៅព្រះអង្គារ
00:09:10
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ ​រៀបរាប់ អំពីព្រះចន្ទ​តទៅទៀត ដោយ​សូមលើកឡើង អំពីគម្រោង​របស់​ណាសា ក្នុងការ​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​វិល​ត្រឡប់​ទៅកាន់​ព្រះចន្ទ​វិញ ដោយ​លើកនេះ គឺ​ក្នុងគោលដៅ​យក​ព្រះចន្ទ​ជា​មូលដ្ឋាន ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ភពព្រះអង្គារ។
Oct 23, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - អាប៉ូឡូទី១១៖ មនុស្សជាន់ដីព្រះចន្ទ​ជា​លើកទី១
00:08:45
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​រៀបរាប់ អំពីព្រះចន្ទ​តទៅទៀត ដោយ​សូមលើកឡើង អំពីបេសកកម្ម​អាប៉ូឡូទី១១ ដែល​នាំ​ ​ទៅ​ចុះចត​លើ​​​ឋាន​ព្រះចន្ទ កាលពីខែកក្កដា​ឆ្នាំ១៩៦៩។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) នៅ​​ថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៩ ម៉ោង ៩ និង៣២នាទីព្រឹក ម៉ោង​នៅ​ហ្វ្លរីដា សហរដ្ឋ​អាមេរិក (ត្រូវ​នឹង​ម៉ោង ១ និង៣២នាទី​រសៀល​ម៉ោងសកល) រ៉ុកកែត Saturn V ត្រូវ​បាន​គេ​បាញ់​បង្ហោះ​ចេញ​ពី​ Cape Canaveral... នៅពីលើ​រ៉ុកកែត​នេះ គឺ​យានអវកាស​នៃ​បេសកកម្ម​អាប៉ូឡូ​ទី១១ ផ្ទុក​អវកាសយានិក​ចំនួន ៣រូប គឺ នៀល អាមស្ត្រង (Neil Armstrong) ជា​មេបញ្ជាការ, ម៉ៃឃើល ខូលីនស៍ (Michael Collins) អ្នក​បើកបរ​យាន​ធំ (Command and Service Module) ដែល​គេ​ប្រសិទ្ធនាម​ឲ្យថា “Columbia” និង បើស អាល់ឌ្រីន (Buzz Aldrin) អ្នក​បើកបរ​កូនយាន​សម្រាប់​ចុះ​លើ​ដីព្រះចន្ទ (Lunar Module) ដែល​គេ​ប្រសិទ្ធនាម​ឲ្យថា “Eagle”។ ២នាទី និង​៤២វិនាទី ក្រោយ​ពី​ត្រូវ​បាញ់​ចេញ​ពីដី កំណាត់​ទី១ (First Stage) នៃ​រ៉ុកកែត Saturn V ត្រូវ​ផ្តាច់ចេញ​ពី​តួរ៉ុកកែត ហើយ​ម៉ូទ័រ​នៃ​កំណាត់​ទី២ (Second Stage) ក៏​ចាប់ផ្តើម​ដំណើរការបន្ត។ ៩នាទី និង​៩វិនាទី កំណាត់​ទី២​ក៏​បាន​​ផ្តាច់ខ្លួន​ចេញ​ដែរ ហើយ​​​កំណាត់​​ទី៣ (Third Stage) ​ជា​អ្នក​បន្ត​វេន នាំ​អាប៉ូឡូ​ទី១១ ទៅ​ដាក់​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី។ ក្រោយ​ពី​ហោះ​បាន ២ម៉ោង និង ៤៤នាទី និង​ធ្វើ​ដំណើរ​ជុំវិញ​ផែនដី​បាន​១ជុំ​កន្លះ កំណាត់​ទី៣ នៃ​រ៉ុកកែត​ Saturn V ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​បញ្ឆេះ​ម៉ូទ័រ​ឡើង​សា​ជា​ថ្មី​ម្តងទៀត ដើម្បី​រុញ​យាន​​អាប៉ូឡូទី១១ ឲ្យចេញ​ពី​គន្លង​តារាវិថី​នៃ​ផែនដី ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​សំដៅ​ទៅកាន់​ព្រះចន្ទ។ នៅថ្ងៃទី១៩កក្កដា ក្រោយ​ពី​បាន​​ចំណាយ​ពេល​ ៣ថ្ងៃ ហោះកាត់​ទី​អវកាស ក្នុង​ចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ​ជិត ៤០ម៉ឺន​គីឡូម៉ែត្រ អាប៉ូឡូ​ទី១១ ក៏​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់ព្រះចន្ទ ដោយ​ពី​ដំបូង​ហោះ​ហួស​ទៅ​ដល់​ខាង​ក្រោយ​ព្រះចន្ទ រួច​ហើយ​បន្ថយ​ល្បឿន​ ដើម្បី​អាច​ហោះ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​​ព្រះចន្ទ។ នៅថ្ងៃ​ទី២០​កក្កដា ក្រោយ​ពី​បាន​ហោះ​ជុំវិញ​ព្រះចន្ទ​ជាច្រើន​ជុំ រហូត​អាច​ស្ថិត​នៅ​ក្នុងគន្លង​តារាវិថី​មួយ​ដែល​មាន​ស្ថិរភាព​ទៅតាម​ការ​ចង់​បាន​រួចហើយ អវកាសយានិក​ពីររូប គឺ នៀល អាមស្ត្រង និង​បើស អាល់ឌ្រីន ក៏​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ Lunar Module រួចហើយ​ផ្តាច់ខ្លួន​ចេញ​ពី​យាន​ធំ សំដៅ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ដី​ព្រះចន្ទ ចំណែក​ឯ ម៉ៃឃើល ខូលីនស៍ ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​យានធំ (Command and Service Module) ហោះ​ចាំ​នៅ​ខាងលើ ក្នុង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ព្រះចន្ទ។ នៅម៉ោង ៨ និង១៧នាទី​យប់ថ្ងៃទី២០កក្កដា​ម៉ោងសកល Lunar Module ក៏​បាន​ចុះចត​ដល់​ដី​ព្រះចន្ទ នៅត្រង់​តំបន់​មួយ ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “Sea of Tranquility”។​ ​ក្រោយ​ពី​បាន​សម្រាក​នៅ​ក្នុង​យាន​ប្រមាណ​ជា ៣ម៉ោង អវកាសយានិក​ទាំង​២រូប​ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​រៀបចំ​ខ្លួន​ចេញ​ពី​យាន ដោយ​ នៀល អាមស្ត្រង ជាអ្នក​ចេញ​មុន ចុះ​តាម​ជណ្តើរយាន ហើយ​បាន​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ដំបូង​បង្អស់​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​បាន​ឈាន​ជើង​ជាន់​លើ​ដី​ព្រះចន្ទ ​​នៅម៉ោង ២ និង៥៦នាទី​រំលងអធ្រាត​ឈាន​ចូល​ថ្ងៃ​ទី២១​កក្កដា មុន​ បើស អាល់ឌ្រីន ប្រមាណ​ជា​ ២០នាទី។ នៀល អាមស្ត្រង និង​បើស អាល់ឌ្រីន បាន​ចំណាយ​ពេល​នៅលើ​ព្រះចន្ទ​គិតជាសរុប​ចំនួន ២១ម៉ោង និង ៣៦នាទី ដោយ​ក្នុងនោះ មាន​មួយផ្នែក​ធំ​ គឺ​ចំណាយ​ពេល​ធ្វើការ និង​សម្រាក​នៅ​ខាង​ក្នុង​យាន ចំណែក​ឯ​ជាង២ម៉ោង​ផ្សេងទៀត គឺ​ធ្វើការ​នៅលើ​ដីព្រះចន្ទ​ដោ​យផ្ទាល់ ដើម្បី​ធ្វើ​ពិសោធន៍​​ខាង​វិទ្យាសាស្រ្ត​ ព្រមទាំង​ប្រមែប្រមូល​យក​ថ្ម​​ព្រះចន្ទ​យក​ត្រឡប់​ទៅ​ផែនដី​វិញ​ ដើម្បី​បន្ត​សិក្សា​លម្អិត​អំពី​ព្រះចន្ទ។ នៅម៉ោង ៥ និង​៥៤នាទី​ល្ងាច​ថ្ងៃ​ទី២១​កក្កដា នៀល អាមស្ត្រង និង​បើស អាល់ឌ្រីន ក៏​បាន​ហោះ​​ចេញ​ពី​ផ្ទៃដី​ព្រះចន្ទ​ ដោយ​ប្រើ​ផ្នែក​ខាង​លើ​នៃ​កូន​យាន Lunar Module។ តាមការពិត Lunar Module នេះ ត្រូវបាន​គេ​ចែកចេញ​ជាពីរ​ផ្នែក គឺ​ផ្នែក​ខាង​ក្រោម ដែល​គេហៅ​ថា “Descent Stage” ហើយ​ដែល​គេ​ប្រើ​​សម្រាប់​ចុះចត​លើ​ព្រះចន្ទ និង​ក្រោយ​មក​ទៀត​ត្រូវ​ប្រើ​ជា​ទម្រ សម្រាប់​បាញ់​បង្ហោះ​ផ្នែក​ខាង​លើ ដែលគេហៅថា “Ascent Stage” ដើម្បី​នាំ​អវកាសយានិក​ចេញ​ពី​ផ្ទៃដី​ព្រះចន្ទ ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​យាន​ធំ​វិញ ដែល​កំពុងហោះនៅ​ចាំខាងលើ ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ព្រះចន្ទ។ ក្រោយ​ពី​បាន​ហោះ​ទៅ​តភ្ជាប់​ជាមួយ​នឹង​យាន​ធំ ហើយ នៀល អាមស្ត្រង និង​បើស អាល់ឌ្រីន បាន​ផ្ទេរ​ទៅ​កាន់​យាន​ធំ​រួចហើយ ផ្នែក​ចុងក្រោយ​នៃ Lunar Module នេះ ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តាច់ចេញ​ផងដែរ មុននឹង​បញ្ឆេះ​ម៉ូទ័រ​យាន​ធំ​ឲ្យ​ចាកចេញ​ពី​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ព្រះចន្ទ ហោះ​សំដៅ​ត្រឡប់​មក​កាន់​ភពផែនដី​វិញ ដោយ​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​ ៣ថ្ងៃ ដូចជា​កាល​ពី​ពេល​ហោះ​ពីផែនដីដែរ។ តាមការពិត​ទៅ យានធំ ឬ Command and Service Module នេះ ក៏​ត្រូវ​គេ​ចែក​ចេញ​ជា​ពីរ​ផងដែរ គឺ Service Module ដែល​ជា​​ផ្នែកធំ​រាងជា​ស៊ីឡាំង ហើយ​ដែល​មាន​ផ្ទុក​ប្រព័ន្ធម៉ាស៊ីន​សម្រាប់​ដំណើរការ​យាន និង Command Module ដែល​ជា​​ផ្នែក​តូច​ខាង​មុខ ដែល​មាន​រាង​ជា​សាជី ហើយ​ដែលជា​បន្ទប់​បើកបរ​មាន​ផ្ទុក​អវកាសយានិក​ទាំង៣រូប។ នៅ​ពេល​ដែល​យាន​ហោះ​ជិត​មក​ដល់​ភពផែនដី Command Module និង Service Module ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តាច់​ចេញ​ពី​គ្នា ដោយទុក​​តែ Command Module មួយតែ​ប៉ុណ្ណោះ​ឲ្យ​ហោះ​ចុះ​មក​ផែនដី។ ក្រោយ​ពី​ត្រូវ​បន្ថយ​ល្បឿន​ដោយសារ​ភាព​កកិត​នឹង​បរិយាកាស​ភពផែនដី​ផង និង​ក្រោយ​មក​ទៀត​ដោយសារ​ឆ័ត្រយោង​ផង Command Module បាន​ធ្លាក់​ចុះ​ទៅ​ក្នុងមហាសមុទ្រ​ប៉ាស៊ីហ្វិក ដោយ​មាន​នាវាផ្ទុក​យន្តហោះ​មួយគ្រឿង​របស់​អាមេរិក​នៅ​រង់ចាំ​ជាស្រេច​នៅ​ក្បែរ​នោះ។ អវកាសយានិក​​ទាំង ៣រូប នៃ​បេសកកម្ម អាប៉ូឡូទី១១​បាន​វិលត្រឡប់​មក​ដល់​ផែនដី​វិញ​ដោយ​សុវត្ថិភាព ដោយ​នាំ​យក​មក​ជាមួយ​នូវ​ថ្ម​ពីព្រះចន្ទ​ប្រមាណ​ជា ២២គីឡូក្រាម ដើម្បីទុក​សិក្សា ក៏ប៉ុន្តែ ពួកគេ​ក៏​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​របស់​ជាច្រើន​ផងដែរ នៅលើ​ដីព្រះចន្ទ។ ក្រៅ ​ពី​ផ្នែក​ខាងក្រោម​នៃ​កូនយាន Lunar Module គឺ​មាន​ទង់ជាតិ​អាមេរិក, ថាស​ដែល​មាន​ចារ​នូវ​សារ​របស់​ប្រមុខដឹកនាំ​ប្រទេស​ចំនួន ៧៣, ផ្លាក​ដែល​មាន​ហត្ថលេខា​របស់​ប្រធានាធិបតី​អាមេរិក រីឆាដ និចសុន និង​អវកាសយានិក​អាប៉ូឡូ​ទី១១​ទាំង៣រូប រួមជាមួយ​នឹង​ពាក្យ​​ដែល​បង្ហាញថា មនុស្សជាតិ​បាន​មក​ចុះចត​លើ​ដីព្រះចន្ទ​ក្នុង​ចេតនា​សន្តិភាព ("Here men from the planet Earth first set foot upon the Moon. July 1969, A.D. We came in peace for all mankind.")។ ក្រៅវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍​ផ្លូវការ​អស់​ទាំងនេះ អវកាសយានិក​អាប៉ូឡូទី១១​ក៏​បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​អនុស្សាវរីយ៍​ជា​លក្ខណៈ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ផងដែរ ដោយ​ក្នុងនោះ​រួមមានស្លាកឈ្មោះ​អវកាសយានិក​អាមេរិក​៣រូប ដែល​ត្រូវ​បាត់បង់ជីវិត​នៅ​ក្នុង​បេសកកម្ម​អាប៉ូឡូទី១ (ឆ្នាំ១៩៦៧) និង​ជាពិសេស​ជាងនេះ​ទៅទៀត នៀល អាមស្ត្រង និង​បើស អាល់ឌ្រីន ក៏​បាន​បន្សល់ទុក​ផងដែរ​នូវស្លាកឈ្មោះ​​អវកាសយានិក​សូវៀត​ពីររូប គឺ វ៉្លាឌីមៀរ កូម៉ារ៉ូវ (Vladimir Kormarov) ដែល​បាត់បង់​ជីវិត​ក្នុង​បេសកកម្ម (ឆ្នាំ១៩៦៧) និង យូរី ហ្កាហ្ការីន (Yuri Gagarin) ដែល​នៅតែ​ជាប់​ឈ្មោះ​ថា​ជា​មនុស្ស​ដំបូងបង្អស់ ដែល​បាន​ហោះ​ចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទីអវកាស។ ការបន្សល់ទុក​នូវ​ស្លាកឈ្មោះ​អវកាសយានិក​សូវៀត ដែល​ជា​គូសត្រូវ នៅ​ក្នុងពេល​ដែល​សង្រ្គាម​ត្រជាក់​កំពុងឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោរសន្ធៅបែបនេះ គឺ​ជា​កាយវិការ​មួយ​បញ្ជាក់​ថា សម្រាប់​អវកាសយានិក​អាប៉ូឡូ បើទោះបីជា​នៅលើ​ដី មាន​ការបែងចែក​ជា​ជាតិសាសន៍​ ជា​ប្រទេស ដែល​​​មាន​ទៅដោយ​ជម្លោះ និង​ការប្រជែងគ្នា ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ទីអវកាសវិញ ជោគជ័យ​នៅ​ក្នុងការ​ចុះចត​លើ​ដីព្រះចន្ទ វា​គឺ​ជា​ជោគជ័យ​រួម​របស់​មនុស្សជាតិ​ទាំងមូល៕
Jul 19, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ដើមកំណើត​នៃ​គម្រោង​អាប៉ូឡូ​ទៅ​ឋានព្រះចន្ទ
00:08:41
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីព្រះចន្ទ​តទៅទៀត ដោយ​សូមលើកឡើង អំពីដំណើរ​ដើម​ទង​នាំ​ទៅដល់​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​បេសកកម្ម​​អាប៉ូឡូ​​​ ដែល​អាច​​នាំ​មនុស្ស​ទៅ​ចុះចត​លើ​​​ឋាន​ព្រះចន្ទ កាល​ពី​៥០ឆ្នាំមុន។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) នៅដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៦០ ពិភពលោក​កំពុង​ធ្លាក់​យ៉ាងជ្រៅ​ទៅ​ក្នុង​សង្រ្គាម​ត្រជាក់ ហើយ​​ការ​ប្រកួតប្រជែងគ្នា រវាង​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​សហភាព​សូវៀត​បាន​កើតមានឡើង​យ៉ាង​ក្តៅគគុក និង​នៅ​ក្នុង​គ្រប់​វិស័យ​ទាំងអស់ រាប់​ចាប់តាំង​ពី​ខាង​យោធា ​នយោបាយ និង​សេដ្ឋកិច្ច រហូត​ទៅដល់​វិស័យ​បច្ចេកវិទ្យា​ និង​អវកាស។ តាមការពិត​ទៅ វិស័យ​អវកាស​នេះ​មាន​ប្រើ​បច្ចេកវិទ្យា​ដូចគ្នា​ច្រើន​ទៅនឹង​វិស័យ​យោធា ជាពិសេស គឺ​បច្ចេកវិទ្យា​មីស៊ីល​បាលីស្ទិក​អន្តរទ្វីប ដែល​បន្សល់ទុក​ពី​អាល្លឺម៉ង់​ណាហ្ស៊ី គឺ​រ៉ុកកែត V-2 ដែល​​អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​របស់​ហ៊ីត្លែរ​បាន​ផលិត នៅ​ក្នុង​អំឡុង​សង្រ្គាម​លោកលើកទី២ ហើយ​ដែល​ជា​រ៉ុកកែត​លើកដំបូងបង្អស់​នៅក្នុង​ប្រវត្តិនៃ​មនុស្ស​ជាតិ ដែល​អាច​ហោះ​ទៅ​ចេញ​ផុត​ពី​ព្រំដែន​នៃ​បរិយាកាស​​ភពផែនដី​ចូល​ទៅដល់​ក្នុង​ទីអវកាស។ ក្រោយ​ពី​អាល្លឺម៉ង់​ចាញ់​សង្រ្គាម អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​អាល្លឺម៉ង់​ជាច្រើន​នាក់ ដែល​ជំនាញ​ខាង​បច្ចេកវិទ្យា​ផលិត​រ៉ុកកែត V-2 (ជា​ពិសេស​អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​ឈ្មោះ Wernher Von Braun) ត្រូវ​បាន​អាមេរិក​​លួច​ជន្លៀស​ដោយ​សម្ងាត់ យក​​ចេញ​ពី​អាល្លឺម៉ង់​ទៅ​អាមេរិក ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា សូវៀត​ដែល​បាន​វាយដណ្តើម​កាន់កាប់​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​មួយ​ផ្នែក​ធំ​នោះ ក៏​បាន​ចាប់ខ្លួន​អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​អាល្លឺម៉ង់​មួយ​ចំនួន ព្រមទាំង​បាន​រឹបអូស​យក​ឯកសារ និង​ប្លង់​មេ​នៃ​រ៉ុកកែត V-2 នេះ​បាន​យ៉ាងច្រើន​ផងដែរ។ តាមរយៈ​បច្ចេកវិទ្យា​អាល្លឺម៉ង់​​នេះ​ហើយ ដែល​អាមេរិក និង​សូវៀតអាច​បង្កើត​កម្មវិធី​ផលិត​មីស៊ីល​បាលីស្ទិក​អន្តរទ្វីប និង​ក្រោយ​មក​ទៀត ផលិត​រ៉ុកកែត សម្រាប់​ប្រើ​នៅក្នុង​ការ​ប្រកួតប្រជែង​ខាង​អវកាស។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​វិស័យ​អវកាស​នេះ សហភាព​សូវៀត​មាន​ភាព​ជឿនលឿន​ទៅមុខ​ច្រើន​ជាង​សហរដ្ឋ​អាមេរិក។ នៅ​ថ្ងៃទី៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាព​សូវៀត​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ទីមួយ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែល​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​​​​​បាញ់​បង្ហោះ​​នូវ​ផ្កាយរណប​មួយ ឈ្មោះ​ថា Sputnik ដាក់ទៅ​ក្នុង​តារាវិថី ជុំវិញ​​ភពផែនដី។ ជោគជ័យ​ក្នុងការ​បាញ់​បង្ហោះ​ផ្កាយ​រណប Sputnik នេះ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​​ភ័យ​ឆោឡោ ដោយ​ម្យ៉ាង​បារម្ភ​ពី​ការ​គំរាមកំហែងផ្នែក​​សន្តិសុខ​ដែល​អាច​បង្កឡើង​ដោយ​សហភាព​សូវៀត​ពី​ទីអវកាស​ផង និង​បារម្ភ​ផងដែរ ខ្លាច​ដើរ​មិនទាន់​សូវៀត​ខាង​បច្ចេកវិទ្យា។ នៅ​ពេលនោះហើយ ដែល​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ក្រោម​អាណត្តិ​លោក​ប្រធានាធិបតី ដ្វៃ អៃសិនហូវ័រ (Dwight Eisenhower) ចាប់ផ្តើម​​ងាក​មក​​ផ្តោត​អាទិភាព​​លើ​វិស័យ​អវកាសនេះ​ដែរ  ដោយ​​បាន​បង្កើត​ស្ថាប័ន​ជំនាញ​មួយ​ឲ្យ​ទទួល​បន្ទុក​អភិវឌ្ឍ​កម្មវិធី​អវកាស គឺ​ទីភ្នាក់ងារ​ណាសា (National Aeronautics and Space Administration) នៅ​ថ្ងៃទី២៩ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៨។ ក្រោយ​ពី​បាន​បង្កើត​ឡើង​ភ្លាម ណាសា​បាន​បង្កើត​កម្មវិធី​អវកាស​ទីមួយ​របស់​ខ្លួន ដោយ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា “Mercury Program” ដោយ​បាន​ដាក់​ចេញ​នូវ​គោលដៅ​ចម្បងមួយ គឺ​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​​ឲ្យ​ហោះចេញ​ទៅ​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី រួចហើយ​វិលត្រឡប់​មក​ផែនដី​វិញ​ដោយ​សុវត្ថិភាព។ តាមគម្រោង អាមេរិក​ចង់​សម្រេច​គោលដៅ​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​ទៅ​ក្នុង​ទីអវកាស​នេះ​ឲ្យ​បាន​មុន​សហភាព​សូវៀត ក៏ប៉ុន្តែ ជាថ្មី​ម្តងទៀត កម្មវិធី​អវកាស​របស់​អាមេរិក​នៅតែ​ដើរយឺតមួយ​ជំហាន​ក្រោយ​សហភាព​សូវៀត។ នៅថ្ងៃ​ទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១ អវកាសយានិក​សូវៀត យូរី ហ្កាហ្ការីន (Yuri Gagarin) គឺ​ជា​មនុស្ស​ទីមួយ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែល​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​​ទៅ​ក្នុង​ទីអវកាស ដោយ​បាន​ហោះ​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី មួយ​ជុំ​ភពផែនដី រួចហើយ​វិលត្រឡប់​មក​ចុះចត​លើ​ផែនដី​វិញ​ដោយ​សុវត្ថិភាព។ ជិតមួយខែ​ក្រោយ​មក គឺ​នៅថ្ងៃ​ទី៥ ខែ​ឧសភា ទើប​អាមេរិក​អាច​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​របស់​ខ្លួន គឺ​ អាឡាន់ ស្ហេប៉ាដ (Alan Shepard) ឲ្យ​ហោះ​ចេញ​ទៅ​ក្នុង​ទីវអកាស​ ប៉ុន្តែ​ក៏​ នៅមិនទាន់​អាច​ហោះ​មួយ​ជុំ​​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ផែនដី​ដូច​សូវៀត​នៅឡើយ​នោះដែរ។ គេ​ត្រូវ​រង់​ចាំ​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី២០ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦២ ពោលគឺ ដល់​ទៅ​ជិត​១ឆ្នាំ​ក្រោយ​សហភាព​សូវៀត ទើប​អាមេរិក​​អាច​សម្រេច​គោលដៅ​របស់​ខ្លួន ដោយ​បាន​បញ្ជូន​អវកាសយានិក (John Glenn) ឲ្យ​ទៅ​ហោះ​ក្នុង​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី។ កាល​ពី​​ខែ​មេសា ឆ្នាំ១៩៦១ នៅ​ពេល​ដែល​ យូរី ហ្កាហ្ការីន ទទួល​ជោគជ័យ​ក្នុងការ​ហោះ​ក្នុងគន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ទើប​នឹង​មាន​ប្រធានាធិបតី​ថ្មី គឺ​លោក ចន កេណេឌី (John F Kennedy) ដែល​បាន​ជាប់​ឆ្នោត កាល​ពី​ខែវិច្ឆិកា​ឆ្នាំ១៩៦០ ហើយ​ទើប​នឹង​ឡើង​មក​កាន់​តំណែង​ជា​ផ្លូវការ កាល​ពី​៤ខែមុន។ នៅ​ក្នុង​ខែ​មេសា​នោះ ក្រៅពី​បរាជ័យ​មិន​អាច​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​ទៅ​ក្នុង​ទីអវកាស​បាន​មុន​សហភាព​សូវៀត អាមេរិក​ក៏​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​បរាជ័យ​ដ៏​អាម៉ាស់​មួយ​ទៀត​ផងដែរ គឺ​បរាជ័យនៃ​ប្រតិបត្តិការ​របស់​សេអ៊ីអា​ក្នុង​ការ​ចូល​ឈ្លានពាន​ប្រទេស​គុយបា... ​ប្រតិបត្តិការ ដែលគេតែង​ស្គាល់​ជា​ទូទៅ​ថា “Bay of Pigs Invasion”។ ប្រឈម​នឹង​បរាជ័យ​ផ្ទួនៗ​គ្នា​នេះ អាមេរិក​ត្រូវការ​ជាចាំបាច់​ស្វែងរក​ជោគជ័យ​ណាមួយ ដើម្បី​ស្តារមុខមាត់​របស់​ខ្លួន​ឡើងវិញ ហើយ​នៅ​ពេលនោះ ​វិស័យ​អវកាស គឺ​ជា​ចំណាប់អារម្មណ៍​ដ៏​ចម្បងមួយ​របស់លោក​ចន កេណេឌី។ លោក​ចន កេណេឌី​ក៏​បាន​​ចេញ​បញ្ជា​ឲ្យ​រដ្ឋបាល​របស់​លោក​ធ្វើការ​សើរើ​មើល​ឡើងវិញ​នូវ​គម្រោង​អវកាស​របស់​ណាសា ដើម្បី​ធ្វើ​យ៉ាងណា​ប្រជែង​យក​ឈ្នះ​សហភាព​សូវៀតឲ្យ​បាន ហើយចំណុច​ដែល​គេរំពឹងថា​នឹង​អាច​ប្រជែង​ឈ្នះ​សូវៀតបាន​ គឺ​ការ​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ឋាន​ព្រះចន្ទ។ ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី២៥​ខែ​ឧសភា​ឆ្នាំ១៩៦១ លោក​ចន កេណេឌី បាន​ធ្វើ​សេចក្តីថ្លែងការណ៍​មួយ នៅ​ចំពោះ​មុខ​សភា​អាមេរិក ដោយ​​នៅ​ក្នុង​សេចក្តីថ្លែងការណ៍​នោះ លោក​មិនត្រឹមតែដាក់​ចេញ​នូវ​គោលដៅ​​​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ឋាន​ព្រះចន្ទ​ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ ថែម​ទាំង​បាន​កំណត់​ពេល​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា អាមេរិក​នឹង​ធ្វើ​រឿងនេះ​ឲ្យ​បាន នៅ​មុន​ដំណាច់​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ៦០។ នៅ​ពេលនោះហើយ ដែល​គម្រោង​អវកាស​​ថ្មី​មួយ​ត្រូវ​បាន​ណាសា​បង្កើតឡើង ដោយដាក់​ឈ្មោះ​ថា “អាប៉ូឡូ” (Apollo Program)។ នៅ​ពេលនោះ បច្ចេកវិទ្យា​អវកាស​អាមេរិក​នៅ​មាន​ភាព​យឺតយ៉ាវ​ច្រើន​នៅឡើយ។ អាមេរិក​ទើប​នឹង​អាច​បញ្ជូន​អវកាសយានិក​​ទៅ​ក្នុង​ទីអវកាស​បានតែម្តងប៉ុណ្ណោះ ហើយ​អវកាសយានិក​នេះ​ទៀត​សោត​ក៏​នៅ​មិនទាន់​ទាំង​អាច​ហោះ​បាន​ដល់​គន្លង​តារាវិថី​ជុំវិញ​ភពផែនដី​នៅឡើយ​នោះផង។ ដូច្នេះ ដើម្បី​អាច​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ឋាន​ព្រះចន្ទ នៅ​ក្នុង​រយៈពេល​មិនដល់​១០ឆ្នាំ​ទៀត​ផង​នោះ ផ្លូវ​ដែល​ណាសា​ត្រូវ​ដើរ គឺ​នៅ​ឆ្ងាយ​សែន​ឆ្ងាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្វី​ដែល​ណាសា​មាន​នៅ​ក្នុង​ដៃ​នៅ​ពេលនោះ គឺធនធានមនុស្ស និង​ធនធាន​ហិរញ្ញវត្ថុ។ ដើម្បី​អាច​សម្រេច​តាម​គោលដៅ ហើយ​ប្រជែង​យក​ឈ្នះ​សូវៀត សភា​អាមេរិក​បាន​​ផ្តល់​នូវ​កញ្ចប់​ថវិកា​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់​ទៅដល់​ណាសា ដោយ​គ្រាន់តែ​គម្រោង​អាប៉ូឡូ​មួយ ណាសា​ទទួល​បាន​នូវ​កញ្ចប់​ថវិកា​រហូតដល់​ទៅ​ ២៥ពាន់លាន​ដុល្លារ (ជាង ១៥០ពាន់លាន​ បើ​គិត​តាម​តម្លៃ​លុយ​ដុល្លារ​បច្ចុប្បន្ន) ហើយ​បុគ្គលិក​ដែល​ធ្វើការ​ក្នុង​គម្រោង​អាប៉ូឡូ​នេះ គឺ​មាន​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៤០ម៉ឺននាក់​ ព្រមទាំង​​​ក្រុមហ៊ុន​តូចធំ​​ជាច្រើន​ផ្សេងទៀត ដែល​ធ្វើការ​ជាប់កិច្ចសន្យាឲ្យ​ណាសា នៅ​ក្នុង​គម្រោង​បញ្ជូន​មនុស្ស​ឲ្យ​ទៅ​ចុះចត​លើ​ឋាន​ព្រះចន្ទ​ឲ្យ​បាន​មុន​ដំណាច់​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ៦០៕
Jul 13, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ព្រះចន្ទ៖ ​“ទ្វីបទី៨” ​នៃ​ភពផែនដី
00:09:24
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​ចក្រវាល​តទៅទៀត ហើយ​ឆ្លៀត​ក្នុង​ឱកាស​ខួប​គម្រប់ ៥០ឆ្នាំ នៃ​បេសកកម្ម​អាប៉ូឡូ នៅ​ក្នុង​ខែកក្កដា​នេះ សេង ឌីណា ​សូម​​ធ្វើ​ការ​ផ្តោត​ជាពិសេស​ទៅលើ​ ​ព្រះចន្ទ ដែល​ជា​ទីកន្លែង​តែមួយគត់​នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​យើង​នេះ ដែល​មនុស្ស​យើង​ធ្លាប់​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅដល់។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) “ព្រះចន្ទ”... ដូចដែល​យើង​អាច​សង្កេតឃើញ​ស្រាប់​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ គឺ​មាន​ពាក្យ​ថា “ព្រះ” នៅពីមុខ ដោយសារ​តែ​នៅ​ក្នុង​អរិយធម៌​ខ្មែរ ក៏ដូចជា​អរិយធម៌​ជាច្រើន​ផ្សេងទៀត​ដែរ​កាល​ពី​សម័យ​បុរាណ ព្រះចន្ទ​ត្រូវ​បាន​គេ​គោរព​បូជា​ដូចជា​ព្រះ។ ព្រះចន្ទ គឺ​ជា​អ្នក​ត្រួតត្រា​ផ្ទៃមេឃ​របស់​យើង​នៅ​ពេលយប់ ដោយសារ​តែ​មាន​ទំហំ​ធំជាងគេ និង​​​​មាន​ពន្លឺ​​ខ្លាំងជាងគេ ហើយ​​​​ក៏​មាន​ឥទ្ធិពល​យ៉ាងខ្លាំង​ផងដែរ​ទៅដល់​ជីវិត​រស់​នៅ​ប្រចាំថ្ងៃ​របស់​មនុស្សជាតិ​យើង។ សម្រាប់​មនុស្សជាតិ​សម័យ​បុរាណ ព្រះចន្ទ​គឺ​ជា​ពន្លឺ​សម្រាប់​បំភ្លឺ​នៅ​ពេល​យប់ ជា​ទីសម្គាល់​ទិស និង​ជា​គោល​សម្រាប់​សម្គាល់​ពេល ពោលគឺ​ជា​គោល​នៃ​ប្រតិទិន​ចន្ទគតិ។ តាម​ការពិត​ទៅ ព្រះចន្ទ​មិនមែន​ជា​របស់​ពិសេស​ដែល​មាន​តែមួយគ្មាន​ពីរ​នោះទេ នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​របស់​យើង​នេះ។ ព្រះចន្ទ បើ​និយាយ​ទៅតាម​ន័យ​ទូលាយ គឺ​គេ​សំដៅ​ទៅលើ​តារារណបធម្មជាតិ ដែល​ធ្វើ​ដំណើរ​វិលជុំវិញភព ហើយ​​គិត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេ​បាន​រកឃើញ​ថា នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង​នេះ ​មាន​ព្រះចន្ទ​រហូតដល់​ទៅ​ជាង ១៥០​ឯណោះ។ ភពខ្លះ​មាន​ព្រះចន្ទ​ច្រើន​រហូតដល់​ទៅ​រាប់សិប (ដូចជា ភព​ព្រហស្បតិ៍​ជាដើម) ចំណែក​ភពផែនដី​របស់​យើងវិញ មាន​ព្រះចន្ទតែមួយគត់។ បើ​និយាយ​ពី​ទំហំ​វិញ ព្រះចន្ទ​របស់​យើង​នេះ​ ថ្វីដ្បិត​តែ​យើង​មើល​ទៅ​ឃើញ​មាន​ទំហំ​ធំ​​ជាងគេ​នៅលើ​មេឃ ក៏ប៉ុន្តែ តាមពិតទៅ ក៏​មិនមែន​ជា​ព្រះចន្ទ​ដែល​មាន​ទំហំ​ធំជាងគេ​នោះដែរ។ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​យើង​នេះ ព្រះចន្ទ​ដែល​មាន​ទំហំ​ធំជាង​គេ​បង្អស់ គឺ​​ព្រះចន្ទ​របស់​ភពព្រហស្បតិ៍​ឈ្មោះ​ថា “ហ្កានីម៉ែដ” (Ganymède)។ ចំណែក​ព្រះចន្ទ​របស់​យើង​វិញ ស្ថិត​នៅ​លំដាប់​ទី៥​ឯណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើ​គេ​និយាយជាលក្ខណៈ​ធៀប​វិញ ព្រះចន្ទ​របស់​យើង​នេះ​មាន​ទំហំ​ធំជាងគេ​ធៀប​ទៅនឹង​ភពផែនដី ដែល​ខ្លួន​ជា​តារារណប។ ហ្កានីម៉ែដ ​ជា​ព្រះចន្ទ​ធំជាងគេ​នៅក្នុង​​ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង ក៏ប៉ុន្តែ មាន​ទំហំ​ត្រឹមតែ​ប្រមាណ​ជា ៣%​ ប៉ុណ្ណោះ នៃ​ទំហំ​ភពព្រហស្បតិ៍ ក្នុងពេល​ដែល​ព្រះចន្ទ​របស់​យើង​នេះ​វិញ មាន​ទំហំ​រហូត​ដល់​ទៅ ២៧% ឯណោះ ពោលគឺ​លើស​ពី ១ភាគ៤ នៃ​ទំហំ​ភពផែនដី។ ព្រះចន្ទ​​​​ធ្វើ​ដំណើរ​វិល​មួយ​​ជុំ​ភពផែនដី ក្នុងរយៈពេល​ស្មើ​គ្នា​នឹង​រយៈពេល​ដែល​ព្រះចន្ទ​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​ដែរ គឺ ២៩ថ្ងៃ។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​ ពី​ភពផែនដី​ទៅ យើង​អាច​មើល​ឃើញ​​ព្រះចន្ទ​តែ​ម្ខាង​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​ម្ខាង​ទៀត​ត្រូវ​បែរ​ចេញ​ពី​ភព​ផែនដី​ជាប់​ជា​ប្រចាំ ហើយ​មិន​អាច​ឲ្យ​យើង​មើល​ឃើញ​បាន។ កាល​ពី​សម័យ​បុរាណ នៅ​ពេល​ដែល​មនុស្ស​យើង​មិន​ទាន់​ចេះ​បង្កើត​តេឡេស្កុប ​យើង​មើល​ទៅ​​ព្រះចន្ទ​ដោយ​ភ្នែក​ទទេ​ឃើញ​ថា ព្រះចន្ទ​ហាក់ដូចជា​ដុំស្វ៊ែរ​មួយ ដែល​មាន​ផ្ទៃ​រាប​ស្មើ​ល្អ​ឥតខ្ចោះ ដោយ​នៅ​ចំកណ្តាល​មាន​ស្រមោល​ខ្មៅ ដែល​មាន​រូបរាង​ដូចជា​សត្វទន្សាយ ឬ​ជា​រូបអ្វីផ្សេងទៀត​អាស្រ័យ​ទៅតាម​ការ​បកស្រាយ និង​ជំនឿ​​របស់​អរិយធម៌​ផ្សេងៗគ្នា។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្រោយ​​ពី​សម័យកាល​កាលីលេ ដែល​បាន​សង្កេត​មើល​ព្រះចន្ទ​ដោយ​ប្រើ​តេឡេស្កុប ទើប​គេ​ដឹង​ថា ស្រមោល​ខ្មៅ​ដែល​មាន​រាង​ដូចជា​សត្វទន្សាយ​នេះ តាមការ​ពិត​ទៅ គឺ​ជា​តំបន់​ទំនាប ឬ​បណ្តុំនៃ​រណ្តៅ​អាចម៍ផ្កាយ ហើយ​ដែល​អ្នកតារាសាស្រ្ត​ប្រសិទ្ធនាម​ឲ្យថា « Maria » ដែល​​ជាភាសាឡាតាំង​មានន័យថា​ “សមុទ្រ”។ ការសង្កេតមើល​តាម​តេឡេស្កុប​ក៏​អាច​ឲ្យ​គេ​ឃើញ​ផងដែរ​ថា រណ្តៅអាចម៍ផ្កាយ​នៅលើ​​ផ្ទៃដី​ព្រះចន្ទ គឺ​មាន​រាប់រយពាន់ ហើយ​មាន​នៅ​ស្ទើរតែ​គ្រប់​ទីកន្លែង​ទាំងអស់ ដោយ​រណ្តៅខ្លះ​តូច ហើយ​ខ្លះទៀត​ធំ រហូត​ដល់​ទៅ​រាប់​រយគីឡូម៉ែត្រ​ឯណោះ។ តាមការពិត ​រណ្តៅ​អាចម៍ផ្កាយ​ទាំងនេះ​ មាន​ខ្លះ​មាន​អាយុកាល​រហូតដល់​ទៅ​រាប់ពាន់លាន​ឆ្នាំ​ឯណោះ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយសារ​តែ​នៅលើ​ព្រះចន្ទ​​ គ្មាន​បរិយាកាស គ្មាន​ខ្យល់ គ្មាន​ទឹក  ដែល​អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​ស្លាកស្នាម​អស់​ទាំងនេះ​ត្រូវ​ផ្លាស់ប្តូរ ឬ​រលុប​បាន ទើប​​រណ្តៅ​អស់​ទាំងនេះ​នៅ​តែ​អាច​រក្សា​រូបរាង​ដើម​រហូត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។ សូម្បីតែ​ស្នាមជើង​របស់​​អវកាស​យានិក​អាប៉ូឡូ ដែល​បាន​ជាន់ដី​ព្រះចន្ទ កាល​ពី​៥០ឆ្នាំមុន​នោះ ក៏​នៅ​បន្ត​រក្សា​រូបរាង​ដើម​រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នេះដែរ។ ការណ៍​ដែល​ព្រះចន្ទ​​គ្មាន​បរិយាកាស​នេះ​ ក្រៅពីធ្វើ​ឲ្យ​រណ្តៅ​ចំណាស់​រាប់ពាន់លាន​ឆ្នាំ​នៅ​រក្សា​រូបរាង​ដើម​បាន​ វា​ក៏​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​​លក្ខណៈ​ពិសេស​ខុសគ្នាជាច្រើន​ទៀត​ផងដែរ រវាង​អ្វី​ដែល​យើង​សង្កេតឃើញ​នៅលើ​ផែនដី និង​អ្វី​ដែល​យើង​អាច​សង្កេតឃើញ​នៅលើ​ព្រះចន្ទ។ គ្មាន​បរិយាកាស គឺ​មានន័យ​ថា គ្មាន​​ខ្យល់​​អុកស៊ីសែន​សម្រាប់​ឲ្យ​យើង​ដកដង្ហើម​ ហើយ​ក៏​គ្មាន​ម៉ូលេគុល​ខ្យល់​សម្រាប់​ចម្លង​សំឡេង​បាន​នោះដែរ។ មានន័យ​ថា នៅលើ​ព្រះចន្ទ បើទោះបីជា​យើង​ឈរ​នៅ​ក្បែរគ្នា ហើយ​ខំប្រឹង​ស្រែក​ខ្លាំង​យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក៏​យើង​មិន​អាច​ស្តាប់​​គ្នា​ឮបាន​នោះដែរ (លើកលែង​តែ​ប្រើ​វិទ្យុទាក់ទង)។ ម្យ៉ាងវិញ​ទៀត ការណ៍​ដែល​គ្មាន​បរិយាកាស និង​គ្មាន​​ម៉ូលេគុល​ខ្យល់ ដើម្បី​បំភាយ​ពន្លឺ​ពីព្រះអាទិត្យ មានន័យថា ផ្ទៃមេឃ​នៅលើ​ព្រះចន្ទ​មិនមាន​ពណ៌​ខៀវ​ដូចជា​នៅលើ​ផែនដី​នោះទេ ផ្ទុយ​ទៅវិញ គឺ​មាន​ពណ៌​ខ្មៅ​ជាប់​ជា​និច្ច​ បើ​ទោះបីជា​នៅ​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ​ក៏ដោយ។ សីតុណ្ហភាព​វិញ​ក៏​មាន​ការ​ខុសប្លែក​គ្នា​​​យ៉ាង​ខ្លាំង​ផងដែរ ពី​អ្វីដែល​យើង​ឃើញ​មាន​នៅលើ​ភពផែនដី​។ នៅលើ​ភពផែនដី សីតុណ្ហភាព រវាង​ពេល​ថ្ងៃ និង​ពេល​យប់ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ការ​ប្រែប្រួល​ខ្លះ ក៏ប៉ុន្តែ ក៏​មិន​សូវ​ជា​ខុសគ្នា​ខ្លាំង​ប៉ុន្មាន​នោះដែរ។ នេះ​ក៏ដោយសារ​តែ​ផែនដី​មាន​ស្រទាប់​បរិយាកាស សម្រាប់​ទប់​កម្តៅ​ពី​ព្រះអាទិត្យ។ នៅលើ​ព្រះចន្ទ​វិញ ដែល​គ្មាន​បរិយាកាស​ សីតុណ្ហភាព​ រវាង​ពេល​ថ្ងៃ និង​ពេល​យប់​ត្រូវ​ប្រែប្រួល​ខុសគ្នា​ដូច​មេឃ​នឹង​ដី គឺ​ពេល​ថ្ងៃ​អាកាសធាតុ​ក្តៅខ្លាំង​រហូតដល់​ទៅ​ជាង​១២០​អង្សា (១២៧អង្សា) ចំណែក​នៅ​ពេល​យប់​វិញ សីតុណ្ហភាព​ចុះ​ត្រជាក់​ភ្លាមៗ​រហូត​ដល់​ទៅ​ជាង ១៧០ ក្រោម​សូន្យ (-១៧៣អង្សា)។​ ចំណុច​ខុសគ្នា​ដ៏​សំខាន់​មួយ​ទៀត គឺ​កម្លាំង​ទំនាញ។ ព្រះចន្ទ​មាន​ម៉ាស់​តិច​ជាង​ផែនដី​រហូតដល់​ទៅ​ ៨០ដង ហើយ​កម្លាំង​ទំនាញ​ក៏​​​ខ្សោយ​ជាង​ផែនដី​រហូតដល់​ទៅ​៦ដងផងដែរ។ មានន័យថា អ្នក​ដែល​មាន​ទម្ងន់ ៦០គីឡូ​​ក្រាម ពេល​ទៅ​ឈរលើ​ដី​ព្រះចន្ទ នឹង​មាន​ទម្ងន់ត្រឹមតែ ១០គីឡូក្រាម​តែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះចន្ទ​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ត្រឹមតែ​​ប្រមាណ​​ជាង ៣៨ម៉ឺន​គីឡូម៉ែត្រ​​ប៉ុណ្ណោះ ពី​ភព​ផែនដី ពោលគឺ ជា​ចម្ងាយ​មួយ​ដ៏​ជិត​បំផុត បើ​ធៀប​នឹង​ភព ឬ​ព្រះចន្ទ​ផ្សេងទៀត នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង។ ដើម្បី​ជា​ការ​ប្រៀបធៀប ភពសុក្រ ដែល​ជា​ភព​ស្ថិត​នៅ​ជិត​ផែនដី​ជាងគេ​លំដាប់​ទីពីរ​បន្ទាប់​ពី​ព្រះច​ន្ទ គឺ​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៤០លាន​គីឡូម៉ែត្រ​ឯណោះ​ពី​ផែនដី ពោលគឺ ឆ្ងាយ​ជាង​ព្រះចន្ទ​រហូត​ដល់​ទៅ​ជាង​១០០ដង​ឯណោះ។ ព្រះចន្ទ ដែល​ត្រូវ​បាន​​អ្ន​កវិទ្យាសាស្រ្ត​ជាច្រើន​នាំគ្នា​ប្រសិទ្ធិនាម​ឲ្យ​ថា​ជា “ទ្វីបទី៨​របស់​ផែនដី” នោះ គឺ​ជា​ទី​​កន្លែង​តែមួយគត់​នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​នេះ ដែល​មនុស្ស​យើង​ធ្លាប់​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​​ចុះចត គឺ​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​​​បេសកកម្ម​អាប៉ូឡូ នៅ​​ចន្លោះ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៦៩ ដល់​ឆ្នាំ១៩៧២​កន្លងទៅ៕
Jul 05, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើ​ប្រព័ន្ធលេខ​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ដើមកំណើត​មក​ពីណា?
00:09:47
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​​បន្ត​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពីដើមកំណើត​នៃ​ប្រព័ន្ធលេខ ដែល​យើង​ប្រើប្រាស់​ជា​សកល​ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។ ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ចំណេះដឹង​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង​​ទៅលើ​ចក្រវាល ចាប់តាំង​ពី​សម័យ​បុរាណ រហូត​មក​ស្គាល់​នូវ​ភាព​ជឿនលឿន​ដូច​​​សព្វថ្ងៃ​នេះ មិនអាច​កើតឡើងបាន​ទេ ប្រសិន​បើ​គ្មាន​ចំណេះដឹង​ជា​មូលដ្ឋាន​ដ៏​សំខាន់​មួយ គឺ​ប្រព័ន្ធលេខ ឬ​ប្រព័ន្ធរបាប់។ យើងអាច​វាស់ដឹង​អំពី​រង្វង់​ជុំវិញ​ភពផែនដី, អាច​បែងចែក​ថ្ងៃ​ចេញ​ជា ២៤ម៉ោង, អាច​​រាប់ថ្ងៃខែឆ្នាំ ហើយ​បង្កើត​ទៅជា​ប្រតិទិន… ទាំងអស់​នេះ​ គឺ​សុទ្ធសឹង​តែ​ត្រូវការ​ជាចាំបាច់​នូវ​ប្រព័ន្ធលេខ។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​ជា​ទូទៅ​ចាត់ទុក​ថា ការ​រកឃើញ​នូវ​ប្រព័ន្ធលេខ​ វា​គឺ​ជា​ចំណេះដឹង​ជាមូលដ្ឋាន​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​​​​មួយ​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង។ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ប្រព័ន្ធលេខ​ដែល​យើង​ប្រើ​ទូទៅ​ជា​លក្ខណៈ​សកល គឺ​ជា​ប្រព័ន្ធ​គោលដប់។ ក៏ប៉ុន្តែ កាល​ពីដើម​ដំបូងឡើយ មនុស្ស​យើង​មាន​របៀប​រាប់​ខុសៗគ្នា អាស្រ័យ​ទៅតាម​អរិយធម៌​ផ្សេងៗគ្នា។ ពួក​បាប៊ីឡូន​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​គោល៦០ អេហ្ស៊ីប​ប្រើប្រព័ន្ធ​គោល១២ ក៏ប៉ុន្តែ ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ជាច្រើន​បាន​បង្ហាញ​ថា ប្រព័ន្ធលេខ​ដែល​គេ​ប្រើ​ច្រើន​ជាងគេ កាល​ពី​សម័យ​បុរាណ គឺ​ប្រព័ន្ធ​គោល៥ និង​ប្រព័ន្ធ​គោល២០។ យើង​អាច​សង្កេតឃើញ​នូវ​តម្រ៉ុយ​នៃ​​​ប្រព័ន្ធ​គោល២០ នៅ​ក្នុង​ភាសា​បារាំង​បច្ចុប្បន្ន តាមរយៈពាក្យ​ « Quatre-vingt » គឺ “ប៉ែតសិប” ហើយ​ដែល​ជា​ការផ្សំគ្នា​ពីពាក្យ​ថា “ម្ភៃបួនដង”។ ចំណែក​ឯ​តម្រ៉ុយ​នៃ​​ប្រព័ន្ធគោល៥វិញ យើង​អាច​សង្កេតឃើញ​យ៉ាង​ច្បាស់ នៅ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​។ នៅ​ក្នុង​ការ​រាប់លេខ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ បើទោះបីជា​យើង​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​គោលដប់ នៅ​ក្នុង​ការ​សរសេរ​ជា​លេខ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ការ​បញ្ចេញ​សំឡេងជា​ភាសា​និយាយ ឬ​ការ​​សរសេរលេខ​ជា​អក្សរវិញ គឺ​យើង​នៅតែ​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​គោល៥ដដែល ពោលគឺ យើង​មាន​ពាក្យ​រាប់ពីមួយ​ទៅដល់​ប្រាំ ហើយ​ចាប់​ពី​ប្រាំ​ឡើងទៅ យើង​ត្រូវប្រើ​ពាក្យ “ប្រាំ” ផ្សំនឹង​ចំនួន​ផ្សេង គឺ ប្រាំមួយ (៦) ប្រាំពីរ (៧) ប្រាំបី (៨) និង​ប្រាំបួន (៩)។ ប្រព័ន្ធ​គោល៥​នេះ ក៏​មាន​តម្រ៉ុយ​ផងដែរ នៅ​ក្នុង​របៀប​សរសេរ​លេខ កាល​ពី​សម័យបុរាណ ដែល​​នៅ​កន្លែងខ្លះ​​​គេ​គូស​គំនូស​បញ្ឈរពីលើ​ចុះក្រោម​នៅ​ទន្ទឹមគ្នា​ជា​ការ​សម្គាល់​លេខ១​ដល់​លេខ៤ ចំណែក​លេខ៥ គឺ​សម្គាល់​ដោយ​គំនូស​បញ្ឈរ៤ និង​គំនូស​បញ្ឆិត១​កាត់ពីលើ។ នៅ​ចិន​សម័យបុរាណ​វិញ គេ​ក៏​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​ស្រដៀងគ្នា​នេះ​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ ចំនួន៤​ដំបូង​ គេ​គូសជា​ជ្រុង​ទាំង៤​នៃ​ការ៉េ រួចហើយ​គូស​មួយទៀត​កាត់បញ្ឆិត​ការ៉េ  ដើម្បី​សម្គាល់​ថា​ជា​លេខ៥។ តាមការពិត​ទៅ យើង​ឃើញ​ថា របៀប​គូស​សញ្ញា​សម្គាល់​លេខ​របស់​ចិន​សម័យ​បុរាណ​នេះ នៅតែ​ត្រូវ​បាន​យើង​​បន្ត​យក​មក​ប្រើប្រាស់​រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាពិសេស ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ការ​រាប់ពន្ទុ ឬ​ក្នុងការ​រាប់​សន្លឹកឆ្នោត ជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ ការសរសេរលេខ​ជា​សញ្ញា​ដូច​កាល​ពី​សម័យ​បុរាណ​នោះ គឺ​បាន​តែ​ចំនួន​តិច​តែប៉ុណ្ណោះ។ នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ត្រូវការ​សរសេរ​សម្គាល់​ចំនួន​កាន់តែ​ធំ បញ្ហា​ស្មុគស្មាញ​ក៏​កាន់តែ​ត្រូវ​ចោទឡើង ដែល​គេ​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​បង្កើត​ប្រព័ន្ធលេខថ្មី។ ប្រព័ន្ធលេខ​ដែល​យើង​ប្រើ​ប្រាស់​ទូទៅ​ជា​លក្ខណៈ​សកល​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ត្រូវ​បាន​គេ​នាំគ្នា​ហៅ​ជាទូទៅ​ថា​ជា​ “ប្រព័ន្ធលេខអារ៉ាប់” ក៏ប៉ុន្តែ តាមការពិត​ទៅ ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​​​ដែល​បាន​​ធ្វើការ​ចងក្រង​ប្រព័ន្ធលេខ​​​នេះ​យក​​ទៅ​​​ផ្សព្វផ្សាយ​ជះឥទ្ធិពល​ដល់​ប្រទេស​លោកខាងលិច ហើយ​ក្រោយ​មក​ទៀត​រាលដាល​ទៅពាសពេញ​ពិភពលោក​សព្វថ្ងៃនេះ គឺ​មិនមែន​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អារ៉ាប់​នោះទេ តែ​គឺ​ជា​​​​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ពែក្ស​​ដ៏​ល្បីល្បាញ​បំផុត​មួយខាង​គណិតវិទ្យា ឈ្មោះ​ថា អាល់​ខ្វារីសមី (Al Khwarizmi ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​សរសេរ​ទៅ​ជា​ឡាតាំង Algoritmi ដែល​ជា​ឫសគល់​នៃ​ពាក្យ “Algorithme”​ បច្ចុប្បន្ន)។ អាល់ខ្វារីសមី​នេះ​ទៀត​សោត​ក៏​មិនមែន​ជា​អ្នក​បង្កើត​ប្រព័ន្ធលេខ​នេះ​ដោយ​ខ្លួនឯង​នោះដែរ ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែ​ជា​ការ​ចម្លង​បន្ត​ពី​​ប្រព័ន្ធ​ដែល​មាន​ស្រាប់​រួចហើយ​តែ​​ប៉ុណ្ណោះ ហើយ​ម្ចាស់​ដើម​ពិតប្រាកដ​នៃ​ប្រព័ន្ធលេខ​​នេះ គឺ​ឥណ្ឌា។ តាមរយៈ​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ថ្មីៗ​ចុងក្រោយ​ គេ​បាន​រកឃើញ​ភស្តុតាង​ដែល​អាច​បញ្ជាក់​បាន​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា ឥណ្ឌា​បាន​បង្កើត​ប្រព័ន្ធលេខ​នេះ​យ៉ាងតិច​តាំង​ពី​​សតវត្សរ៍​ទី​៥គ.ស. ឬ​ក៏​​មុននេះ​ផង​ក៏​អាច​ថាបាន។ លក្ខណៈពិសេស​នៃ​ប្រព័ន្ធលេខ​ឥណ្ឌា​នេះ គឺ​ការ​​រាប់​តាម​ ប្រពន្ធគោលដប់ (Système décimal) ការសរសេរ​លេខ​ជា​ខ្ទង់ (Notation positionnelle/Place-value system) ពោលគឺ​លេខ​តែមួយ​​​អាច​មាន​តម្លៃ​ខុសគ្នា​អាស្រ័យ​ទៅលើ​ទីតាំង​របស់​វាជា​ខ្ទង់រាយ ដប់ រយ ពាន់... និង​កាន់តែ​ពិសេស​ជាងនេះ​ទៅទៀត គឺ​ការ​ប្រើ​សញ្ញា “សូន្យ” (០)​ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធលេខ។ តាមការពិត​ទៅ គំនិត​ក្នុងការ​ប្រើ​ “សូន្យ” ដើម្បី​សរសេរ​លេខជា​ខ្ទង់នេះ ក៏​មាន​នៅ​​ក្នុង​អរិយធម៌ផ្សេងទៀត​ដែរ រួមមាន​ដូចជា ពួក​បាប៊ីឡូន នៅ​មេសូប៉ូតាមី និង​ពួក​ម៉ាយ៉ា នៅ​ទ្វីបអាមេរិក ជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​អរិយធម៌​អស់ទាំងនេះ “សូន្យ” គ្រាន់តែ​ជា​សញ្ញាមួយ​សម្រាប់​សម្គាល់​ខ្ទង់លេខ (តាមភាសាអង់គ្លេស Place-holder) ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ឧទាហរណ៍ គឺ​ប្រើ​​ដើម្បី​បែងចែក រវាង​​លេខ ១២ និង​លេខ ១០២ ជាដើម។ នៅ​ឥណ្ឌាវិញ គឺ​ខុស​ពី​អរិយធម៌​​អស់ទាំងនោះ។ “០” ដែល​ឥណ្ឌា​បាន​បង្កើត​ឡើងមក​នោះ មិនមែន​​​​ដើម្បី​ធ្វើ​ត្រឹមតែ​ជា​សញ្ញា​​​សម្គាល់​ខ្ទង់លេខ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ វាជាលេខ​​​​ពេញមុខពេញមាត់ដូច​គេ​ដូចឯង ហើយ​ថ្វីដ្បិត​តែ​វា​គ្រាន់តែ​ជា​លេខ​ ដែល​សម្គាល់​ពី​ "ភាពទទេ"ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ឥណ្ឌា​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ច្រើន​ពី​ពុទ្ធសាសនា គេ​ផ្តល់​សារៈសំខាន់​​ខ្លាំង ចំពោះ​ “ភាពទទេ”​ ពោលគឺ​ “សូន្យ” ​ជា​ភាសា​សំស្ក្រឹត។ រហូតមក​ទល់​នឹង​ពេលនេះ គេ​នៅតែ​មិនទាន់​មាន​ភស្តុតាង​បញ្ជាក់​ច្បាស់ ១០០%​នៅឡើយទេ​ថា តើ​លេខសូន្យនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់ផ្តើម​ប្រើប្រាស់​តាំង​ពីពេលណា​មក​ពិតប្រាកដ? កន្លងមក លេខសូន្យ​ដ៏​ចំណាស់​ជាងគេ​បង្អស់​​​ត្រូវ​បាន​គេរកឃើញ​នៅលើ​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ​មួយ ដែល​ត្រូវ​បាន​​សាងសង់​ឡើង​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី៩​​​ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា (ទីក្រុង Gwalior)។ ក្រោយមកទៀត លេខសូន្យ​កាន់តែ​ចំណាស់​ជាងនេះ​ទៅទៀត​ត្រូវ​បាន​គេ​រកឃើញ តែ​មិនមែន​រកឃើញ​នៅ​ឥណ្ឌា​នោះទេ គឺ​រកឃើញ​នៅលើ​សិលាចារិកមួយ​របស់​ខ្មែរ (K-127) ដែល​មាន​អាយុកាល​តាំង​ពី​សតវត្សរ៍​ទី៧ ពោលគឺ ចាស់ជាង​លេខសូន្យ​នៅ​ឥណ្ឌា​រហូតដល់​ទៅ ២សតវត្សរ៍​ឯណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើ​ទោះបីជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ អ្នក​ជំនាញ​ជា​ទូទៅ​នៅតែ​កំណត់​ថា លេខសូន្យ​ដើម​ដំបូង គឺ​មាន​ដើម​កំណើត​ចេញ​ពី​ឥណ្ឌា មុននឹង​ត្រូវ​រីកសាយភាយ​មក​ដល់​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ដែល​ជា​អរិយធម៌​មួយ​ទទួល​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​ឥណ្ឌា។ ចុងក្រោយ​បង្អស់ កាល​ពី​​ឆ្នាំ២០១៧​ថ្មីៗ​កន្លងទៅ​នេះ ការ​វាស់​អាយុ​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស Radiocarbon ទៅលើ​សាស្ត្រា​មួយ ដែល​គេ​រកឃើញ​នៅ​ឥណ្ឌា ហើយ​ដែល​មាន​លេខសូន្យ​នៅលើ​នោះ បង្ហាញ​ថា សាស្ត្រា​នេះ​មាន​អាយុកាល​តាំង​ពី​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី៣ ឬ​ទី៤​មក​ម៉្លេះ ពោលគឺ ចាស់ជាង​លេខសូន្យ​លើ​សិលាចារិក​ខ្មែរ​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៣០០ឆ្នាំ ហើយ​ចាស់​ជាង​លេខសូន្យ​នៅលើ​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ​ឥណ្ឌា ដែល​គេ​រកឃើញ​ពីមុន ​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៥០០ឆ្នាំ​ឯណោះ។ គិតជារួម​ទៅ រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នេះ អ្នក​វិទ្យាសាស្រ្ត​​ជាទីទៅ​មាន​ការ​ឯកភាព​គ្នា​ថា លេខសូន្យ​ ដែល​យើង​ប្រើ​បច្ចុប្បន្ន គឺ​មាន​ដើម​កំណើត​ចេញ​ពី​ឥណ្ឌា ហើយ​តាមរយៈ​លេខសូន្យ និង​ប្រព័ន្ធលេខ​របស់​ឥណ្ឌា​នេះ​ហើយ​ ដែល​​យើង​មាន​ប្រព័ន្ធលេខ​ទំនើប​ប្រើប្រាស់​រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ។ ប្រព័ន្ធលេខ​នេះ ដែល​កាល​ពី​មុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ជា​ទូទៅ​ថា “ប្រព័ន្ធលេខអារ៉ាប់” ត្រូវបាន​គេ​ប្តូរ​មក​ហៅថា “ប្រព័ន្ធលេខ​ហិណ្ឌូអារ៉ាប់” វិញ ហើយ​វា​​ជា​ប្រព័ន្ធលេខ​​ដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​បំផុតមួយ​ ដែលអាច​ឲ្យ​យើង​រាប់ និង​សរសេរ​លេខ​ទៅ​តាម​ចិត្ត​ចង់ តាំង​ពី​​ចំនួន​ដ៏​តូច​បំផុត គឺ "សូន្យ" ដែល​ស្មើ​នឹង​ “ភាពទទេ” រហូត​ទៅដល់​ចំនួន​ដ៏​ធំ​សម្បើម​ដល់​ទៅ​​រាប់​ពាន់ ម៉ឺន លាន កោដិ... ដោយ​ផ្សំគ្នា​ចេញ​តែ​ពី​សញ្ញា​​ចំនួន​ដប់​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​លេខ ០ ដល់​លេខ ៩៕
Jun 24, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ហេតុអ្វី​បានជា​ខែ​កុម្ភៈ​មាន​ត្រឹមតែ​២៨ថ្ងៃ?
00:11:12
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​​បន្ត​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​​សម័យ​ទំនើប​ដែល​យើង​កំពុងប្រើ​បច្ចុប្បន្ន​ ដោយ​នៅ​ក្នុងនោះ យើងសង្កេតឃើញ​ថា ខែ​ទាំងអស់​មាន​ចំនួន​ថ្ងៃ​ឆ្លាស់គ្នា រវាង ៣០ថ្ងៃ និង ៣១ថ្ងៃ លើកលែង​តែ​ខែកុម្ភៈ​មួយ​ចេញ ដែល​មាន​ចំនួន​ថ្ងៃ​តិច​ខុសគេ។ (មានវីដេអូ​នៅខាងក្រោម) ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​ដែល​យើង​ប្រើ​​ទូទៅ​ជា​លក្ខណៈ​សកល នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​ជា​ប្រតិទិន ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ចក្រភព​រ៉ូម ហើយ​ភាព​ចម្លែក​នៃ​ខែ​កុម្ភៈ ដែល​មាន​ត្រឹមតែ ២៨ថ្ងៃ​ខុសគេ​នោះ ក៏​មាន​ឫសគល់​ចេញ​ពី​ចក្រភព​រ៉ូម​នេះ​ដែរ។ តាមការពិត​ទៅ ប្រតិទិន​ដើមដំបូង​​ដែល​ចក្រភព​រ៉ូម​បាន​បង្កើត​ឡើង កាល​ពី​ជាង ៧០០ឆ្នាំ​មុនគ.ស.​មកនោះ មានលក្ខណៈ​ខុសគ្នា​ស្រឡះ​ពី​​អ្វី​ដែល​យើង​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។ ប្រតិទិន​ដើម​ដំបូង​នោះ មាន​ត្រឹមតែ ១០ខែ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​​ចាប់ផ្តើម​ពី​ខែ​មីនា​ ដែល​គេ​រាប់​ថា​ជា​ខែទី១ ហើយ​បញ្ចប់​ត្រឹមខែ​ធ្នូ ដែល​គេ​រាប់​ថា​ជា​ខែ​ទី១០។ តាមការពិត​ទៅ តម្រ៉ុយ​នៃ​ប្រតិទិន​១០ខែ ហើយ​បញ្ចប់​ត្រឹមខែ​ធ្នូ​នេះ នៅតែ​បន្ត​មាន​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃនេះ គឺ​មាន​នៅ​ក្នុង​​ឈ្មោះ​ខែ​មួយ​ចំនួន​​ជា​ភាសា​នៅ​ប្រទេស​លោកខាងលិច ដូចជា ភាសាបារាំង និង​អង់គ្លេស ជាដើម​ ដែល​​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​ភាសា​ឡាតាំង។ យើងឃើញ​ថា ខែធ្នូ ជា​ភាសា​បារាំង Décembre និង​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស December គឺ​ក្លាយ​ពី​ពាក្យឡាតាំង​ “Decem” ដែល​មាន​ន័យ​ថា ១០។ នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ខែ​ទាំង១០​នៃ​ប្រតិទិន​រ៉ូម៉ាំង​ដើម​ដំបូង​នោះ ៤ខែ​មាន ៣១ថ្ងៃ (មីនា ឧសភា កក្កដា តុលា) ចំណែក​ ៦ខែផ្សេងទៀត មាន ៣០ថ្ងៃ។ គិតជាសរុប ១ឆ្នាំ​មានត្រឹមតែ ៣០៤ថ្ងៃតែប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺ តិចជាង​ឆ្នាំពិតប្រាកដ​រហូតដល់​ទៅ ៦១ថ្ងៃ​ឯណោះ។ រយៈពេល ៦១ថ្ងៃនេះ ដែល​ត្រូវ​ចំ​នឹង​រដូវ​ធ្លាក់​ទឹកកក​នៅ​ចក្រភព​រ៉ូម ត្រូវ​បាន​គេ​ទុក​ឲ្យ​នៅ​ទំនេរ​​ចោល​ដោយ​មិន​រាប់ ពោលគឺ នៅ​ក្រោយ​ពេល​ដែល​ខែ​ទី១០​ត្រូវ​ចប់ គេ​មិន​រាប់​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី​ភ្លាម​នោះទេ ដោយ​គេ​រង់ចាំ​រហូត​ទាល់តែ​ផុត​រដូវ​ត្រជាក់ ហើយ​ដល់​ពេល​ដែល​គេ​សង្កេតឃើញ​មាន​ព្រះចន្ទ​ចេញ​ជា​ចំណិត​ថ្មី ជាលើកទី១ នៃ​រដូវ​ផ្ការីក ទើប​គេ​ចាប់ផ្តើម​រាប់​ជា​ថ្ងៃ​ទី១​នៃ​ឆ្នាំ​ថ្មី​ឡើងវិញ។ ដោយ​មើល​ឃើញ​ពី​ភាព​ខ្វះចន្លោះ​បែបនេះ ស្តេច​ថ្មី​របស់​រ៉ូម ឈ្មោះ​ថា នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស (Numa Pompilius) ដែល​ជា​ស្តេច​ទី២ ឡើង​គ្រងរាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ៧១៥​មុនគ.ស. ក៏​បាន​សម្រេច​ធ្វើការ​កែប្រែ​ប្រតិទិន​ចាស់ ដោយ​បាន​សម្រេច​បន្ថែម​២ខែ​ទៀត គឺ​ខែ​មករា និង​ខែ​កុម្ភៈ។ ប្រតិទិន​ថ្មី​នេះ នៅតែ​ចាប់ផ្តើម​ពី​ខែ​មីនា​ជា​ខែ​ទី១​ ហើយ​ខែ​ធ្នូ​ជា​ខែ​ទី១០​ដដែល ចំណែក​ឯ​ខែ​ដែល​ទើប​នឹង​បង្កើត​ថ្មី​ត្រូវ​ដាក់​នៅ​ខាង​ចុង​ឆ្នាំ ជា​ខែទី១១ និង​ខែ​ទី១២។ នៅ​ក្នុងការ​កែប្រែប្រតិទិន​នេះ នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស ចង់​តម្រូវ​ឲ្យ​ត្រូវ​ទៅតាម​ឆ្នាំ​ចន្ទគតិ ដែល​មាន ៣៥៤​ថ្ងៃ។ ក៏ប៉ុន្តែ ៣៥៤ គឺ​ជា​លេខគូ ហើយ​ នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស ជា​មនុស្ស​ដែល​មាន​ជំនឿ​យ៉ាង​ខ្លាំងថា​លេខគូ គឺ​ជា​លេខ​មិនល្អ។ ដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​ប្រតិទិន​ថ្មី​នេះ​ត្រូវ​ដំឡើង​១ថ្ងៃ ឲ្យ​ទៅ​ជា​ថ្ងៃ​សេស គឺ ៣៥៥ថ្ងៃ ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា ចំនួន​ថ្ងៃ​នៅ​ក្នុង​ខែ​នីមួយៗ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ធ្វើការ​កែប្រែ​ឲ្យ​ទៅ​ជា​ចំនួន​សេស​ផងដែរ ដោយ​ខែ​ទាំង​៤ ដែល​មាន​ ៣១​ថ្ងៃ​ស្រាប់​នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​ចាស់ ត្រូវ​ទុក​ឲ្យ​នៅ​ ៣១​ថ្ងៃ​ដដែល ចំណែក​ឯ​ខែ​៦​ផ្សេងទៀត​ ដែល​ពី​មុន​មាន ៣០ថ្ងៃ ត្រូវ​កាត់បន្ថយ​​១ថ្ងៃ ឲ្យ​មក​នៅ​ត្រឹម ២៩​ថ្ងៃ​​គ្រប់ខែ​ទាំងអស់។ ចំពោះ​ខែ​ពីរទៀត​​ដែល​ទើប​នឹង​បង្កើត​ថ្មី ដោយសារ​តែ​ថ្ងៃ​ដែល​នៅ​សល់​ (៥៧ថ្ងៃ) មិន​អាច​ចែក​ជា​ចំនួន​សេស​ទាំងពីរ​បាន នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស ក៏​សម្រេច​​យក ២៩ថ្ងៃ​​ដាក់​ឲ្យ​ខែ​មករា ចំណែក ឯ​កុម្ភៈ ត្រូវ​មាន​ ២៨ថ្ងៃ​ ដែល​នៅសល់​ចុងក្រោយ​។ ៤៩ឆ្នាំ​មុន​គ.ស. ចក្រភព​រ៉ូម​មាន​មេដឹកនាំ​ថ្មី​ឈ្មោះ​ថា ហ្ស៊ុលស៍ សេហ្សា (Jules César ឬ​ តាមភាសាឡាតាំង Iulius Caesar)។ គិត​មក​ទល់​នឹង​ពេលនោះ ប្រតិទិន​របស់ នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើប្រាស់​អស់រយៈពេល​ជាង ៦សតវត្សរ៍​មកហើយ... ហើយ​កំណែទម្រង់​សំខាន់ៗ​មួយ​ចំនួន​ក៏​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​រួចមកហើយ​ដែរ​ ក្នុង​នោះ គឺ​មានការ​ប្តូរ​ខែ​មករា​ឲ្យ​ទៅ​ជា​ខែទី១ ហើយ​ខែធ្នូ​ជា​ខែ​ទី១២ និង​មាន​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​ថ្ងៃ​បន្ថែម (ឬ​លើក​ថ្ងៃ) និងខែ​បន្ថែម​ (ឬលើកខែ) នៅ​ឆ្នាំខ្លះ ដើម្បី​តម្រូវ​ទៅតាម​ឆ្នាំ និង​រដូវកាល​ជាក់ស្តែង។ ក៏ប៉ុន្តែ បើ​ទោះបីជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ ភាព​មិន​ស៊ីចង្វាក់គ្នា រវាង​ប្រតិទិន និង​ឆ្នាំពិតប្រាកដ​នៅតែ​កើតមាន ហើយ​គិត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​ដែល ហ្ស៊ុលស៍ សេហ្សា ឡើងកាន់តំណែង ប្រតិទិន​រ៉ូម៉ាំង​ដើរលឿន​ជាង​ឆ្នាំ និង​រដូវកាល​ជាក់ស្តែង រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ៣ខែ​ឯណោះ។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា ហ្ស៊ុលស៍ សេហ្សា បាន​សម្រេច​ធ្វើការ​រុះរើ​ប្រតិទិន​នេះ​សា​ជា​ថ្មី​ឡើងវិញ ហើយ​​​​សេហ្សា​ (ដែល​ធ្លាប់​បាន​ចំណាយពេល​ច្រើន​​ធ្វើ​សង្រ្គាម​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប ហើយ​ទំនង​ជា​បាន​ដឹងច្រើន​ពី​វប្បធម៌​អេហ្ស៊ីប​ផងនោះ) បាន​សម្រេច​ថា ប្រតិទិន​ថ្មី​នឹង​ត្រូវ​យក​គំរូ​តាម​អេហ្ស៊ីប ពោលគឺ​​​​ត្រូវ​អនុវត្ត​ទៅតាម​ឆ្នាំ​សុរិយគតិ​សុទ្ធសាធ ហើយ​​កាត់ផ្តាច់​​ទាំងស្រុង​ពី​ឆ្នាំ​ចន្ទគតិ។ គិត​មក​ទល់​នឹង​សម័យកាល​សេហ្សា​នោះ ពួក​អេហ្ស៊ីប​បាន​រកឃើញ​តាំង​ពី​ជាង​ពីរពាន់ឆ្នាំ​មុន​ម៉្លេះ​ថា ១ឆ្នាំ​គិត​តាម​សុរិយគតិ​មាន​រយៈពេល ៣៦៥​ថ្ងៃ ហើយ​ក្រោយ​មក​ទៀត​ អ្នកប្រាជ្ញ​ក្រិក​ជាច្រើន ជាពិសេស គឺ​ តារាវិទូ និង​គណិតវិទូ​ដ៏ល្បីល្បាញ​មួយ​រូប ​ឈ្មោះថា ហ៊ីប៉ាក់ (Hipparque) បា​ន​រកឃើញ​កាន់តែ​លម្អិត​ទៅទៀត​ថា តាមពិត​ទៅ ១ឆ្នាំ​ មាន​រយៈពេល​លើស​ពី​ ៣៦៥ថ្ងៃ ដល់​ទៅ​​ជិត ៦ម៉ោង​ឯណោះ។ ១ឆ្នាំ​ស្មើនឹង​៣៦៥ថ្ងៃ​និង​៦ម៉ោង​នេះហើយ ដែល​ជា​រយៈពេល​ដែល​ ហ្ស៊ុលស៍ ​សេហ្សា​ កំណត់​យក​ សម្រាប់​ការ​រៀបចំ​ប្រតិទិន​ថ្មី​របស់​រ៉ូម​ ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះតាម​ភាសាអង់គ្លេស​ថា « Julian Calendar »។ ប្រតិទិន​ថ្មី​នេះ​ត្រូវ​ចែក​ចេញ​ជា​១២ខែ​ដូចមុន ដោយ​រក្សា​​​លំដាប់លំដោយ​ខែ​ដូចពីមុន គឺ​ចាប់ផ្តើម​ពី​ខែ​មករា​ជា​ខែ​ទី១ ហើយ​បញ្ចប់​នៅ​ខែ​ធ្នូ​​ជា​ខែ​ទី១២។ ​​ឈ្មោះ​ខែ​វិញ​​​ក៏ត្រូវ​​​រក្សា​​ឲ្យ​នៅ​ដូចមុនផងដែរ ហើយ​​អ្វីដែល​ត្រូវ​ផ្លាស់ប្តូរ គឺ​ចំនួន​ថ្ងៃ​នៅ​ក្នុង​ខែ​នីមួយៗ។ នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​ចាស់​​របស់​នូម៉ា ប៉ុមពីលីយុស ១ឆ្នាំ​មានតែ ៣៥៥ថ្ងៃ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ហើយ​ខែ​នីមួយៗ​​មាន​ចំនួន​ថ្ងៃ​ឆ្លាស់គ្នា រវាង ខែ​ ២៩ថ្ងៃ និង​ខែ ៣១ថ្ងៃ។ នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​ថ្មី​វិញ ដើម្បី​បង្គ្រប់​ឲ្យ​បាន ៣៦៥​ថ្ងៃ សេហ្សា​បាន​​បន្ថែម ១០ថ្ងៃ​ពីលើ ហើយ ១០ថ្ងៃ​នេះ​ត្រូវ​យក​ទៅពង្រាយ​​នៅ​តាម​ខែ​នីមួយៗ​ ដើម្បី​បង្កើត​ទៅ​ជា​ខែ​ ដែល​​ឆ្លាស់គ្នា រវាង ខែ ៣០ថ្ងៃ និង​ខែ ៣១ថ្ងៃ​។ ចំពោះ​ខែ​កុម្ភៈ​វិញ គេ​រក្សា​ទុក​ឲ្យ​នៅ​ត្រឹម ២៨ថ្ងៃ ដូច​កាល​ពី​មុន​ លើកលែងតែ​នៅ​ក្នុងរយៈពេល ៤ឆ្នាំ​ម្តង ដែល​ខែ​កុម្ភៈ​ត្រូវ​មាន ២៩ថ្ងៃ ដើម្បី​បង្រ្គប់​​ឲ្យ​បាន​១ឆ្នាំ​ ៣៦៥ថ្ងៃ និង​៦ម៉ោង។ ក៏ប៉ុន្តែ សេហ្សា​មិនបាន​នៅ​តាមដាន​មើល​ដោយ​ផ្ទាល់ភ្នែក​ខ្លួន​ឯង នូវ​ការ​បន្ថែម​ថ្ងៃ (ឬ​លើកថ្ងៃ)​ នេះទេ ដោយសារ​តែ​លោក​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ឃាត នៅ​ឆ្នាំ​៤៤​មុនគ.ស. ពោលគឺ តែ​ពីរឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ ក្រោយ​ការ​ដាក់​ឲ្យ​ប្រើប្រាស់​ជា​ផ្លូវការ​​​ប្រតិទិន​ថ្មី​របស់​លោក​។ ក្រោយ​ការ​ធ្វើ​ឃាត​នេះ សភា​រ៉ូម​ក៏​បាន​សម្រេច​​ប្តូរឈ្មោះ​ខែ​មួយ ដាក់​តាម​ឈ្មោះ​របស់​ហ្ស៊ុលស៍ សេហ្សា គឺ​​ខែ​កក្កដា ដែល​ពី​មុន​មាន​ឈ្មោះ​ « Quintilis » (តាមភាសាឡាតាំង​មានន័យថា “ខែទី៥” ទៅតាម​ប្រតិទិន​ដើម​ដំបូង​ដែល​មានតែ ១០ខែ) ​ដូរ​ទៅជា​ « Iulius » ហើយ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គេ​ហៅ​តាម​ភាសា​​អង់គ្លេស​ថា « July »។ ក្រោយ​មក​ទៀត នៅ​ពេល​ដែល​រ៉ូម​បាន​ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្តូរ​របបដឹកនាំ ពី​របបសាធារណរដ្ឋ​ទៅ​ជា​របបដឹកនាំ​តាមបែប​ចក្រភព អធិរាជ​ទី១​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម ឈ្មោះ​ថា អូហ្គូស (Auguste ឬ​តាម​ភាសា​ឡាតាំង Augustus) បាន​សម្រេច​យក​ឈ្មោះ​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ដាក់​​ឲ្យ​ខែ​មួយ​ទៀត ដែល​នៅបន្ទាប់​ពី​ខែ​កក្កដា​របស់​សេហ្សា គឺ​ខែ​សីហា ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គេ​ហៅ​តាម​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា « August » ហើយ​​ដែល​ពី​មុន​មាន​ឈ្មោះ​ថា « Sixtilis » (ជា​ភាសាឡាតាំង​មានន័យថា “ខែទី៦” ទៅតាម​ប្រតិទិន​ដើម​ដំបូង​ដែល​មានតែ ១០ខែ)។ ប្រតិទិន​ Julian Calendar នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើប្រាស់​ជា​ទូទៅ​អស់រយៈពេល​​រហូត​ដល់​ទៅ​ជាង ១៦០០ឆ្នាំ​ឯណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ វា​ក៏មិនមែន​ជា​ប្រតិទិន​ដែល​មាន​ភាព​សុក្រិត ១០០% នៅឡើយ​នោះដែរ ពីព្រោះ​ថា តាមការពិត​ទៅ ១ឆ្នាំ​​មាន​មិនដល់ ៣៦៥ថ្ងៃ និង ៦ម៉ោង​​គត់​នោះទេ ប៉ុន្តែ មាន​តិច​ជាង​នេះ​បន្តិច គឺ​ត្រឹម ៣៦៥ថ្ងៃ ៥ម៉ោង ៤៨នាទី និង​៤៦វិនាទី (៣៦៥,២៤២២​ថ្ងៃ)។ ដូច្នេះ ការ​បន្ថែម​ ១ថ្ងៃ នៅ​រៀងរាល់​ ៤ឆ្នាំ​ម្តង គឺ​ជា​ការ​បន្ថែម​ច្រើន​​ជ្រុល ហើយ​គិត​ត្រឹម​សតវត្សរ៍​ទី​១៦គ.ស. ប្រតិទិន Julian Calendar នេះ ដើរ​យឺតជាង​ឆ្នាំពិតប្រាកដ​រហូតដល់​ទៅ​ជាង ១០ថ្ងៃ។ ហេតុដូច្នេះហើយ បាន​ជា​នៅ​​​ឆ្នាំ​១៥៨២ សម្តេច​ប៉ាប Gregory/Gréroire XIII បាន​សម្រេច​ធ្វើការ​កែសម្រួល​ប្រតិទិននេះ​សាជាថ្មី​ម្តងទៀត ដោយ​កំណត់​ថា នៅ​រៀងរាល់​ ៤ឆ្នាំ​ម្តង ពោលគឺ នៅ​ឆ្នាំ​ដែល​ចែកដាច់​នឹង ៤ គេ​នៅតែ​បន្ត​បន្ថែម​ ១ថ្ងៃ គឺ​ថ្ងៃទី២៩​ខែ​កុម្ភៈ លើកលែងតែ​ឆ្នាំណា​ដែល​ចែកដាច់​នឹង ១០០ ប៉ុន្តែចែក​មិន​ដាច់​នឹង ៤០០ ថ្ងៃទី២៩​កុម្ភៈ​នេះ​នឹង​មិន​ត្រូវ​គេ​បន្ថែម​នោះទេ។ ប្រតិទិន​ថ្មី​នេះ ដែល​គេ​ហៅ​តាមភាសា​អង់គ្លេសថា « Gregorian Calendar » ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឲ្យ​ប្រើប្រាស់​ចាប់​តាំង​ពីថ្ងៃ​ទី៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ១៥៨២ ហើយ​វា​គឺ​ជា​ប្រតិទិន​ ដែល​យើងប្រើប្រាស់​ជា​ទូទៅ​រហូត​មកទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នេះ។ ទោះជាយ៉ាងណា នៅ​ក្នុង​ការ​អនុវត្ត​ជាក់ស្តែង គេ​មិន​សូវ​ជា​សង្កេតឃើញ​ភាព​ខុសគ្នាច្រើន​ប៉ុន្មាន​នោះទេ រវាង Julian Calendar និង Gregorian Calendar នេះ ដោយសារ​តែ​ចំណុច​ខុសគ្នា​នេះ វា​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ពី​គ្នា​ខ្លាំង រហូត​ដល់​ទៅ រាប់​រយឆ្នាំ​ឯណោះ។ លើកចុងក្រោយ ដែល​​​យើង​ត្រូវ​បន្ថែម​ថ្ងៃទី២៩​កុម្ភៈ ទៅតាម​ Julian Calendar ក៏ប៉ុន្តែ​បែរ​ជា​មិន​បន្ថែម​ទៅវិញ ដោយ​អនុវត្ត​ទៅតាម Gregorian Calendar គឺ​បាន​កើតឡើង តាំង​ពី​ឆ្នាំ១៩០០ ហើយ​រហូត​ទាល់តែ​ដល់​ឆ្នាំ២១០០​ខាងមុខ ទើប​ករណី​នេះ​អាច​កើតមានឡើង​សាជាថ្មី​ម្តងទៀត៕
Jun 17, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - ហេតុអ្វី​បានជា​គេ​បែងចែក​១ថ្ងៃ​ជា​២៤ម៉ោង?
00:09:53
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​​បន្ត​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ដំណើររឿង​នៃ​ការ​បែងចែក​​ថ្ងៃ​ទៅជា​២៤ម៉ោង និង​ការ​បែងចែក​ម៉ោង​​ជា​៦០នាទី។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) តើហេតុអ្វីបាន​ជា​១ថ្ងៃ​មាន២៤ម៉ោង ? យើងដឹង​ថា ភពផែនដី​របស់​យើង​មាន​ចលនា​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​ជាប់​ជា​ប្រចាំ​តាំង​ពី​ដើម​រៀងមក ហើយ​១ថ្ងៃ​ គឺ​ជា​រយៈពេលដែល​ផែនដី​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​១ជុំ​ពេញ... វា​ជា​ដំណើរការ​ធម្មតា​ទៅតាម​លក្ខណៈ​ធម្មជាតិ​។ ក៏ប៉ុន្តែ ហេតុអ្វី​បាន​ជា​គេ​បែងចែក​រយៈពេល​ដែល​ផែនដី​វិល​ជុំវិញ​ខ្លួនឯង​នេះ​ទៅ​ជា​២៤ម៉ោង? ហេតុអ្វី​មិន១០ម៉ោង? ២០ម៉ោង? ១០០ម៉ោង? ឬ​ក៏​ចំនួន​ណាមួយ​ផ្សេងទៀត ? ហេតុអ្វី​ក៏​ចាំបាច់ត្រូវតែ​២៤ម៉ោង? ការបែងចែក​១ថ្ងៃ​ ​ជា​២៤ម៉ោង គឺ​ជា​មរតក​ដែល​បន្សល់ទុក​ដោយ​ពួក​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​បុរាណ តាំង​ពី​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់ ទៅ៣ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​គ.សមកម៉្លេះ។ នៅ​ពេលនោះ ​អេហ្ស៊ីប​ ក្រោយ​ពី​បាន​បង្កើត​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ ដែល​មាន ៣៦៥​ថ្ងៃ​រួចហើយ ក៏​​បាន​ធ្វើការ​បែងចែក​​ថ្ងៃ ដោយ​អង្កន់​​ជា​រង្វាស់ពេល​កាន់តែ​តូច​បន្ថែម​ទៀត គឺ​ចែក​ពេល​​យប់ជា​១២ម៉ោង និង​ពេល​ថ្ងៃ​១២ម៉ោង។ ​ការណ៍​ដែល​អេហ្ស៊ីប​បែងចែក​យប់​និង​ថ្ងៃ​ជា​១២ម៉ោង​បែបនេះ គឺ​​ ម្យ៉ាង ​ដោយសារ​តែ​ ១២ ​ជា​ចំនួន​ដែល​ត្រូវ​នឹង​វដ្ត​នៃ​ព្រះចន្ទ ពោលគឺ ១វដ្ត​នៃ​ព្រះចន្ទ​ស្មើ​នឹង​១ខែ ហើយ​១២វដ្ត ឬ១២ខែ​ស្មើ​នឹង​មួយ​ឆ្នាំ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារ​តែចំនួន ១២ គឺ​ជា​មូលដ្ឋាន​នៃ​ប្រព័ន្ធលេខ​របស់​អេហ្ស៊ីប​សម័យបុរាណ។ ប្រព័ន្ធរាប់លេខ (ឬ​ប្រព័ន្ធរបាប់) ​ដែល​យើង​ប្រើជាទូទៅ​ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​មាន​មូលដ្ឋាន​លើ​ចំនួន ១០ ដែល​គេហៅថា​ “ប្រព័ន្ធគោលដប់” ឬ “ប្រព័ន្ធទសភាគ” (Système décimal)។ ការរាប់លេខ​ដោយ​យក​ចំនួន ១០​ជា​មូលដ្ឋាន​នេះ គឺ​ដោយសារ​តែ​មូលដ្ឋាន​នៃ​ការ​រាប់​របស់​យើង គឺ​រាប់​​​ម្រាម​ដៃ​ទាំង១០។ ចំពោះ​ពួក​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​បុរាណ​វិញ គេ​មិន​រាប់​ម្រាម​ទាំង១០​នោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ​គេ​រាប់​ថ្នាំងដៃ ហើយ​រាប់​តែ​ដៃម្ខាង​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​យក​មេដៃ​ធ្វើ​​​ជា​អ្នក​រាប់ ហើយ​រាប់​​ថ្នាំង​នៃ​ម្រាម​៤ផ្សេងទៀត (ដោយសារ​តែ​ម្រាម​មួយ​ មាន​ថ្នាំង ៣ ដូច្នេះ ម្រាម​ ៤ ត្រូវ​មាន​ថ្នាំង ១២)។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​បុរាណ​នោះ​​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​គោល១២ (Système duodécimal) ដើម្បី​រាប់​លេខ ហើយ​ការ​បែងចែក​ម៉ោង​នៅ​ពេល​យប់ និង​ពេលថ្ងៃ ក៏​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឡើង ដោយ​យក​ ១២​ជា​ចំនួន​គោល។ នៅ​ក្នុង​ការ​បែងចែក​ម៉ោង​នេះ អ្នក​ជំនាញ​ខាង​តារាសាស្រ្ត​អេហ្ស៊ីប​បាន​ធ្វើ​ការ​បែងចែក​ម៉ោង​នៅ​ពេល​យប់​​ជាមុន ដោយ​ម៉ោង​នីមួយៗ​ត្រូវ​រាប់​ដោយ​​​យក​ផ្កាយ​ចំនួន​១២​ធ្វើ​គោល។ ផ្កាយ​ទាំង១២​នេះ​រះ​បន្ត​កន្ទុយគ្នា (ម្នាក់ម្តងៗ) ​ពេញ​ក្នុង​មួយ​យប់ ដោយ​រះ​ក្នុង​ចន្លោះ​ពេល​ស្មើៗគ្នា ហើយ​ចន្លោះ​ពេល​ចាប់​ពី​ផ្កាយ​មួយ​រះ ទៅដល់​ផ្កាយ​មួយ​ទៀត​រះឡើង ត្រូវ​រាប់​ថា​ជា​មួយ​ម៉ោង។ បន្ទាប់​មក​ទៀត ការបែងចែក​ម៉ោង​នៅ​ពេលថ្ងៃ​ត្រូវ​ធ្វើឡើង ដោយ​យក​​រង្វាស់​នៃ​ស្រមោល​ចេញ​ពី​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ​ធ្វើ​ជា​គោល។ ​នៅ​ក្នុង​ការ​វាស់​ស្រមោល​ចេញ​ពី​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ​នេះ ពីដំបូង​ឡើយ​ ពួក​អេហ្ស៊ីប​​​​ប្រើ​ត្រឹមតែ​​ឧបករណ៍​ដ៏​សាមញ្ញ​​​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​​​យក​បង្គោល​មួយ​ដោត​លើ​ដី​បញ្ឈរ​ត្រង់​ទៅលើ ហើយ​យក​​បង្គោល​មួយ​ទៀត​ដាក់​ផ្តេក​នៅលើ​ដី ដោយ​គូស​គំនូស​ចំណាំ​ ដើម្បី​កំណត់​ម៉ោង ទៅតាម​ទីតាំង​នៃ​​សម្រោល​ដែល​ចាំង​ពី​បង្គោលបញ្ឈរ។ ក្រោយ​ៗមក​​​ទៀត គេ​បាន​បង្កើត​ ឧបករណ៍​ដែល​កាន់តែ​មាន​ភាព​សុក្រិត​ជាងមុន​ ដែលគេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​តាម​ភាសា​បារាំង​ថា “Cadran solaire” ឬ​តាម​ភាសា​អង់គ្លេស “Sundial”។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ការ​បែងចែក​ម៉ោង​ពេលថ្ងៃ ដោយ​ការ​​​វាស់​​ស្រមោល​ព្រះអាទិត្យ​នេះ ពួកអេហ្ស៊ីប​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​ចំណោទ​ សម្រាប់​ពេល​ព្រឹកព្រលឹម នៅពេល​ដែល​មេឃ​ចាប់ផ្តើម​ភ្លឺ​ស្រាងៗ​ពិបាក​នឹង​មើល​ផ្កាយ ចំណែក​ឯ​​ថ្ងៃ​​ក៏​មិន​ទាន់​រះ​ដែល​អាច​ចាំងស្រមោល​ឲ្យ​គេ​វាស់បាន ហើយ​ដូចគ្នា​ដែរ នៅ​ពេល​ព្រលប់ នៅ​ពេល​ដែល​ថ្ងៃ​ក៏​លិច​បាត់ ចំណែក​មេឃ​ក៏​មិនទាន់​ងងឹត​ខ្លាំង ដែល​អាច​ឲ្យ​គេ​មើល​ផ្កាយឃើញ​ច្បាស់​នៅឡើយ។ ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ ពួកអេហ្ស៊ីប​ក៏​បាន​​កំណត់​ថា ពេលព្រឹកព្រលឹម ​(ចាប់​ពី​ចុងម៉ោងទី១២​នៃ​ពេល​យប់ រហូត​ដល់​ពេល​ថ្ងៃ​ចាប់ផ្តើម​រះ) ត្រូវ​រាប់​ជា​១ម៉ោង ហើយ​​ពេល​ព្រលប់ (ចាប់​ពី​ពេល​ថ្ងៃ​លិច ​រហូត​ដល់​ពេល​ដែល​ផ្កាយ​តំណាង​ឲ្យ​ម៉ោង​ទី១​នៃ​ពេលយប់​ចាប់ផ្តើម​រះ) ត្រូវ​រាប់​ជា​មួយ​ម៉ោង​ដូចគ្នា។ ចំណែក​ឯ​រយៈពេល​ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​រះ រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​លិច ត្រូវ​បែង​ចែក​ចេញ​ជា ១០​ម៉ោង។ និយាយ​ជា​រួម គឺ ១២ម៉ោង សម្រាប់​ពេល​យប់ ១០ម៉ោង សម្រាប់​រយៈពេល​ពី​ថ្ងៃ​រះដល់​ថ្ងៃ​លិច ១ម៉ោង​សម្រាប់​ពេល​ព្រឹក​ព្រលឹម និង​១ម៉ោង​សម្រាប់​ពេល​ព្រលប់… គិត​ជា​សរុប​១ថ្ងៃ​ពេញ ស្មើ​នឹង ២៤ម៉ោង។ ក៏ប៉ុន្តែ ម៉ោង​របស់​ពួក​អេហ្ស៊ីប​នៅ​ពេលនោះ មាន​ពេល​មិន​ស្មើគ្នា​នោះទេ រវាង​ម៉ោង​នៅ​ពេលថ្ងៃ និង​ម៉ោង​នៅ​ពេលយប់។ ដោយសារ​តែ​ពេលថ្ងៃ​និង​ពេល​យប់​ត្រូវ​បែងចែក​ចេញ​ជា​១២ម៉ោង​ដូចគ្នា​ជាប់​ជា​និច្ច​ពេញ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំៗ ដូច្នេះ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​រដូវក្តៅ នៅ​ពេល​ដែល​ថ្ងៃ​មាន​រយៈពេល​យូរ​ជាង​យប់ ១ម៉ោង​​នៅ​ពេលថ្ងៃ​មាន​រយៈពេល​វែងជាង​១ម៉ោង​នៅ​ពេល​យប់ ហើយ​ផ្ទុយ​ពីនេះ​ទៅវិញ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​រដូវ​ត្រជាក់ នៅ​ពេល​ដែល​ថ្ងៃ​មាន​រយៈពេល​ខ្លី​ជាង​យប់ ១ម៉ោងៗ​នៅ​ពេលថ្ងៃ​ក៏​មាន​រយៈពេល​កាន់តែ​ខ្លី​ទៅតាម​នោះ​ផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ សម្រាប់​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​បុរាណ​នោះ ការណ៍​ដែល​ម៉ោងនីមួយៗ​មាន​រយៈពេល​មិន​ស្មើ​គ្នា​នេះ​មិន​ចោទ​ជា​បញ្ហា​អ្វី​ធំដុំ​នោះទេ ដោយសារ​តែ​នៅ​ពេលនោះ​ គេ​រាប់​តែ​ចំនួន​ម៉ោង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​មិន​ត្រូវការ​ដឹង​លម្អិត​អំពី​រយៈពេល​នៃ​ម៉ោង​នីមួយៗ​នោះទេ ហើយ​​គេ​ក៏​នៅ​មិនទាន់​ធ្វើការ​បែងចែក​ម៉ោង​​​ទៅ​ជា​នាទី និង​​វិនាទី​នៅឡើយ​នោះដែរ។ តាមការពិតទៅ ការ​បែងចែក​ម៉ោង​ចេញ​ទៅ​ជា​នាទី និង​វិនាទី ដើម្បី​យក​មក​ប្រើ​ជា​រង្វាស់​ពេល ទើប​នឹង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឡើង កាល​ពី​ប្រមាណ​ជា​ ៤០០ឆ្នាំ​មុន​នេះ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី១៦​នៃ​គ្រិស្តសករាជ។ ក៏ប៉ុន្តែ ឫសគល់​នៃ​ការ​បែងចែក​១ម៉ោង​ទៅជា ៦០នាទី និង​១នាទី ទៅ​ជា ៦០វិនាទី ដែល​យើង​ប្រើ​រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នេះ គឺ​កើតចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​លេខ (ឬ​ប្រព័ន្ធរបាប់) របស់​ពួក​បាប៊ីឡូន។ របៀប​រាប់​លេខ​របស់​ពួក​បាប៊ីឡូន គឺ​មាន​មូលដ្ឋាន​លើ​លេខ ៦០ ដែល​គេ​ហៅ​ថា “ប្រព័ន្ធគោល៦០” (Système sexagésimal) ហើយ​​តាមរយៈ​ប្រព័ន្ធ​គោល៦០​នេះ​ ​​​ពួក​បាប៊ីឡូន​បាន​ធ្វើការ​បែងចែក​រង្វង់​ចេញ​ទៅ​ជា ៣៦០​ផ្នែក ដែល​យើង​ហៅ​ថា “ដឺក្រេ”។ ក្រោយ​មក​ទៀត នៅ​ក្នុង​ចន្លោះ​ពី​១០០ឆ្នាំ ទៅ ៣០០ឆ្នាំ​មុន​គ្រិស្ត​សករាជ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ក្រិក​មួយ​ចំនួ​ន រួមមាន អាក់ស៊ីម៉ែត (Archimède), អារីស្តាក់ (Aristarque de Samos) និង​ហ៊ីប៉ាក់ (Hipparque) ជាដើម បាន​ប្រើប្រព័ន្ធ​លេខ​របស់​ពួក​បាប៊ីឡូន​នេះ ដើម្បី​​បែងចែក​ដឺក្រេ​ចេញ​ទៅ​ជា​៦០មីនុត ឬ​នាទី ហើយ​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី១​នៃ​គ្រិស្ត​សករាជ អ្នក​ប្រាជ្ញរ៉ូម ដើម​កំណើត​ក្រិក​ម្នាក់ ឈ្មោះ​ថា ផ្តូលេមេ (Ptolémée/Ptolemy) ក៏​បាន​ធ្វើការ​បែងចែក​មីនុត ឬ​នាទី​នេះ​ឲ្យ​កាន់តែ​តូច​ថែម​ទៀត គឺ​១មីនុត ស្មើ​នឹង ៦០សឺកុង ឬ​វិនាទី។ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជា​យ៉ាងណា ពីដំបូងឡើយ ការបែងចែក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឡើង សម្រាប់​តែ​រង្វាស់​មុំ​​តែប៉ុណ្ណោះ។ រហូត​ទាល់តែ​ដល់​សតវត្សរ៍​ទី​១១ ទើប​រង្វាស់មុំ​នេះ​ត្រូវ​បាន​អ្នក​តារាស្ត្រ​យក​ទៅ​បំផ្លែង​ជា​រង្វាស់​ពេល ហើយ​រហូត​ទាល់តែ​ដល់​សតវត្សរ៍​ទី​១៦ ទើប​ការបែងចែក​ម៉ោង​ចេញ​ជា​មីនុត ឬ​នាទី ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ជា​រង្វាស់ពេល​ នៅ​ក្នុង​ការ​រស់នៅ​ជា​ប្រចាំថ្ងៃ​ជាទូទៅ៕
Jun 07, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើនរណា​ជាអ្នក​រកឃើញ​ថា​មួយឆ្នាំ​មាន​៣៦៥ថ្ងៃ?
00:09:29
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​​បន្ត​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ដំណើររឿង​នៃ​ការ​រកឃើញ​ជាលើកដំបូង​ថា ​១ឆ្នាំ​មាន​៣៦៥ថ្ងៃ ហើយ​ឈាន​ទៅ​បង្កើត​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​ដ៏​សុក្រិត​​មុនគេ​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) មនុស្ស​សម័យ​បុរាណ​ តាមរយៈ​ការ​សង្កេត​មើល​ទៅលើ​ដំណើរ​នៃ​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ នៅលើ​មេឃ និង​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​រដូវកាល បាន​ធ្វើការ​បែងចែក​ពេលវេលា​ទៅ​ជា​ថ្ងៃ ខែ និង​ឆ្នាំ តាំង​ពី​យូរយារណាស់​មកហើយ ពោលគឺ តាំង​ពី​រាប់​ពាន់ឆ្នាំ​មុន​គ្រិស្តសករាជ​មក​ម៉្លេះ។ ក៏ប៉ុន្តែ ប្រតិទិន​ដែល​អរិយធម៌​សម័យ​បុរាណ​យក​មក​ប្រើ​កាល​ពី​ដំបូង​នោះ គឺ​ជា​ប្រតិទិន​ដែល​យក​តាម​​ដំណើរ​របស់​ព្រះចន្ទ​សុទ្ធសាធ ដែល​ជាហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​ចំនួន​ថ្ងៃ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នៃ​ប្រតិទិន​នេះ​​មិន​ស៊ីចង្វាក់គ្នា​នឹង​​រដូវកាល​ដែល​គេ​សង្កេតឃើញ​ជាក់ស្តែង។ ក្រោយ​មក ពួក​បាប៊ីឡូន នៅ​មេសូប៉ូតាមី (អ៊ីរ៉ាក់​បច្ចុប្បន្ន) ធ្លាប់​បាន​ធ្វើការ​កែសម្រួល​ប្រតិទិន ពី​១ឆ្នាំ​មាន៣៥៤ថ្ងៃ ឲ្យ​ទៅ​ជា​ ១ឆ្នាំមាន៣៦០ថ្ងៃ ដែល​ជា​ប្រតិទិន​មួយ​មាន​ភាព​សុក្រិត​ជាងមុន ដោយ​ល្អៀង​ពី​ឆ្នាំ​ពិតប្រាកដ​តែ ៥ថ្ងៃ​ប៉ុណ្ណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ សម្រាប់​ពួក​អេហ្ស៊ីប​ ល្អៀង​ត្រឹមតែ ៥ថ្ងៃ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​នេះ ក៏​វា​នៅតែ​ចោទ​ជា​បញ្ហា​ដ៏​ធំ​មួយដែរ​ទៅដល់​ជីវិត​រស់នៅ​ប្រចាំថ្ងៃ​របស់​ពួកគេ​ ដែល​ទាមទារ​ជា​ចាំបាច់​នូវ​ការ​ព្យាករ​ដោយ​សុក្រិត​នូវ​រដូវកាល សម្រាប់​ការដាំដុះ។ អរិយធម៌​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​បុរាណ​បាន​ចាប់កំណើត​ឡើង នៅ​ក្នុង​​​តំបន់​មួយ​​ដែល​​មាន​អាកាសធាតុ​ហួតហែង ស្ទើរតែ​គ្មាន​ភ្លៀង​ធ្លាក់​ទាល់តែ​សោះ​ពេញក្នុងមួយឆ្នាំៗ​។ ដូច្នេះ ជីវិត​រស់នៅ​របស់​ប្រជាជន​អេហ្ស៊ីប ​ដែល​ពឹងផ្អែក​លើ​កសិកម្ម គឺ​ត្រូវ​ពឹងផ្អែក​ទាំងស្រុង​ទៅលើ​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​ទឹក​ទន្លេនីល។ កាលពីសម័យ​បុរាណ​នោះ បើទោះបីជា​គេ​នៅ​មិន​ទាន់​អាច​កំណត់​បាន​ដោយ​សុក្រិត​ថា​មួយឆ្នាំ​មាន​ប៉ុន្មាន​ថ្ងៃ​​នៅឡើយ​ក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ពួក​អេហ្ស៊ីប​អាច​សង្កេត​​ឃើញ​ដោយ​ជាក់ស្តែង​​នូវ​​បាតុភូត​មួយ ដែល​កើតឡើង​ជាទៀងទាត់ គឺ​​ការជន់លិច​នៃ​ទឹកទន្លេនីល។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ តំបន់​នៅ​តាម​ដងទន្លេនីល​ត្រូវ​លិចលង់​ទាំងអស់ ដោយ​​គេ​មិន​អាច​ធ្វើការ​ដាំដុះ​អ្វី​បាន​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ទឹកជំនន់នេះ​វា​នាំ​​​ដីល្បាប់​​ដែល​មាន​ជីជាតិ​​​មក​គ្រប​ដណ្តប់​លើ​ដីអេហ្ស៊ីប​ដែល​ហួតហែង​គ្មាន​ជីជាតិ។ ក្រោយ​ពី​ទឹកជំនន់​ស្រក​ចុះ​ទៅវិញ ប្រជាជន​អេហ្ស៊ីប​ក៏​ចាប់ផ្តើម​ធ្វើការ​ដាំដុះ​លើ​ដីល្បាប់ ដែល​បន្សល់ទុក​ដោយ​ទឹកជំនន់ រួចហើយ​ត្រូវ​​ប្រមូលផល​​ឲ្យ​បាន​មុនពេលទឹកទន្លេជន់​លិច​សាជាថ្មី​ម្តងទៀត។ សកម្មភាព​កសិកម្ម​​បែបនេះ​​ទាមទារ​ជាចាំបាច់​ឲ្យ​មាន​ការ​​កំណត់​ដោយ​សុក្រិត​នូវ​​រដូវកាល ដែល​​គេ​បែងចែក​ចេញ​ជា៣ គឺ​រដូវ​ទឹកជំនន់​ទន្លេនីល រដូវ​ដាំដុះ និង​រដូវ​ប្រមូលផល។ ប្រជាជន​អេហ្ស៊ីប​ត្រូវការ​ប្រុងប្រៀបខ្លួន​ជាមុន​ថា នៅ​ពេលណា​ត្រូវ​ចាប់ផ្តើម​ដាំដុះ ហើយ​នៅ​ពេលណា​ត្រូវ​ចាប់​ផ្តើម​ប្រមូលផល​ឲ្យ​បាន​មុន​ពេលរដូវ​ទឹកជំនន់​ត្រឡប់​មកវិញ។ សម្រាប់​អេហ្ស៊ីប ប្រសិន​បើ​គេ​យក​តាម​ប្រតិទិន​ចន្ទគតិ ដែល​១ឆ្នាំ​មាន​៣៥៤​ថ្ងៃ ឬ​សូម្បីតែ​ប្រតិទិន​​៣៦០​ថ្ងៃ​របស់​ពួក​បាប៊ីឡូន​ក៏ដោយ គេ​នឹង​សង្កេតឃើញ​ថា ទឹកជំនន់​ទន្លេ​នីល​កើតឡើង​មិន​ស៊ី​ចង្វាក់​ទៅនឹង​​​កាល​បរិច្ឆេទ​នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន ហើយ​គម្លាត​នេះ​វា​កើតមាន​កាន់តែ​ធំឡើង​ពី​មួយ​ឆ្នាំ​ទៅមួយឆ្នាំ​។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​តារាសាស្រ្ត​អេហ្ស៊ីប​បានព្យាយាម​ស្វែងរក​វិធី​ថ្មី​ក្នុង​ការ​បង្កើត​ប្រតិទិន​ដែល​កាន់តែ​​មាន​ភាព​សុក្រិត​ជាងមុន។ នៅ​ក្នុង​ការ​សិក្សា​ទៅលើ​ការ​បង្កើត​ប្រតិទិន​ថ្មី​នេះ អ្នក​ជំនាញ​ខាង​តារាសាស្រ្ត​អេហ្ស៊ីប​បាន​បង្វែរ​​ពី​ការ​សង្កេត​មើល​ព្រះចន្ទ ទៅ​សង្កេត​មើល​ផ្កាយ​វិញ​ម្តង ហើយ​មាន​ផ្កាយ​មួយ​ដួង ដែល​ទាក់ទាញ​ចំណាប់​អារម្មណ៍​​របស់ពួកគេ​​ពេលនោះ គឺ​ផ្កាយ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា “ស៊ីរីយុស” (Sirius)។ “ស៊ីរីយុស” ដែល​ពេលខ្លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា “ផ្កាយឆ្កែ” (The Dog Star) គឺ​ផ្កាយ​ដែល​មាន​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ជាងគេ​បង្អស់​នៅ​ពេល​យប់។ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ គេ​អាច​មើល​ផ្កាយ​នេះ​ឃើញ​ស្ទើរតែ​ពេញ​មួយ​ឆ្នាំ ហើយ​គេ​អាច​រក​វា​ឃើញ​ដោយ​ធៀប​ទៅនឹង​ផ្កាយ​យាមនង្គ័ល (ឬ​ផ្កាយ​យាម) ដែល​គេ​ស្គាល់​ជា​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ​ថា “Orion”។ ចេញ​​ពី​ផ្កាយ​យាមនង្គ័ល​នេះ បើ​យើង​ សម្លឹង​ត្រង់ចុះ​​មកខាង​ក្រោម យើង​នឹង​អាច​មើល​ឃើញ​ផ្កាយ​មួយ​ដួង ដែល​មាន​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ចាំងចែង​​ជាង​ផ្កាយណាៗ​ទៀត​ទាំងអស់... នោះហើយ​គឺ​ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស។ នៅ​អេហ្ស៊ីប គេ​ក៏​អាច​មើល​ឃើញ​ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស​នេះ​ស្ទើរតែ​ពេញ​មួយ​ឆ្នាំ​ដែរ លើកលែង​តែ​ក្នុងរយៈពេល​ប្រមាណ​ជា​ពីរខែ ដែល​គេ​មិន​អាច​មើល​ផ្កាយ​នេះ​ឃើញ (ដោយសារ​តែ​ផ្កាយ​នេះ​រះ​នៅពេល​ថ្ងៃ​ជាមួយ​នឹង​ព្រះអាទិត្យ)។ ​នៅ​ប្រមាណ​ជា​ ៣០០០ឆ្នាំ​មុនគ.ស. អ្នក​តារាសាស្ត្រ​អេហ្ស៊ីប​បាន​ធ្វើ​ការ​កត់សម្គាល់​ថា នៅ​រៀងរាល់​លើក ក្រោយ​ពី​បាត់មុខ​ប្រមាណ​ជា​ពីរខែ ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស​នេះ​​​ចាប់ផ្តើម​រះឡើងមកវិញ​នៅ​ពេលព្រឹកព្រលឹម ហើយ​ប៉ុន្មានថ្ងៃ​ក្រោយ​មក ទឹកទន្លេនីល​​ក៏​ចាប់ផ្តើម​ជន់លិច។ ក្រោយ​ពី​បាន​មើល​ឃើញ​ពី​ភាព​ស៊ីចង្វាក់គ្នា​យ៉ាងទៀងទាត់ រវាង​បាតុភូត​ទាំងពីរ​នេះ​​បែបនេះហើយ​ បាន​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​តារាសាស្ត្រ​អេហ្ស៊ីប​​កំណត់​យក​ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស​ធ្វើ​ជា​គោល​ក្នុងការ​កំណត់​ឆ្នាំ ដោយ​យក​ថ្ងៃ​ដែល​​ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស​រះឡើងមកវិញ​ជា​ថ្ងៃ​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី រួចហើយ​រាប់​ចំនួន​ថ្ងៃ​ជា​បន្តបន្ទាប់​ រហូត​ដល់​​​ថ្ងៃ​ដែល​ផ្កាយ​ស៊ីរីយុស​រះឡើងមកវិញ​នៅ​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ក៏​ឃើញ​ថា ១ឆ្នាំ​មិនមែន​​ត្រឹម​​៣៦០ថ្ងៃនោះទេ តែ​តាមពិត គឺ​មាន​រហូតដល់​ទៅ ៣៦៥​ថ្ងៃ​ឯណោះ។ ចាប់ពីពេលនោះហើយ ដែល​អេហ្ស៊ីប​បាន​បង្កើត​ប្រតិទិនប្រភេទ​ថ្មី​មួយ​ទៀត ដាច់ចេញ​ពី​ប្រតិទិន​ចន្ទគតិ​ដែល​គេ​ធ្លាប់​ប្រើ ហើយដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​លើកដំបូង​បង្អស់​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​មនុស្ស​ជាតិ​យើង។ តាម​​ប្រតិទិន​ថ្មី​របស់​អេហ្ស៊ីប​នេះ​ ១ឆ្នាំ​មាន​៣៦៥​ថ្ងៃ ត្រូវ​ចែក​ចេញ​ជា ១២ខែ ដែល​មាន​រយៈពេល ៣០ថ្ងៃ​ស្មើៗ​គ្នា (គិតជាសរុប​មាន ៣៦០ថ្ងៃ) រួចហើយ​បូក​បន្ថែម​ ៥ថ្ងៃ​នៅ​ចុងឆ្នាំ​ជា​ “ថ្ងៃលើក” ឬ អធិកវារៈ ដើម្បី​បង្រ្គប់​​ឲ្យ​បាន៣៦៥ថ្ងៃ។ ក្រោយ​ពី​បាន​បង្កើត​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​នេះ អេហ្ស៊ីប​ក៏​មិន​បាន​បោះបង់​ចោល​ប្រតិទិន​ចន្ទគតិ​ចាស់​ចោល​នោះ​ដែរ ដោយ​រាល់​ការ​គន់គូរ​តារាសាស្រ្ត និង​ពិធី​សាសនា​​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ត្រូវ​​បន្ត​ធ្វើ​​ទៅតាម​ប្រតិទិន​ចន្ទគតិ​ ចំណែក​ឯ​ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​ដែល​ទើប​បង្កើត​ថ្មី​ ត្រូវ​យក​ទៅ​ប្រើ​ខាង​ផ្នែក​ស៊ីវិល រួមមាន​ដូចជា​កិច្ចការ​រដ្ឋបាល និង​ជាពិសេស គឺ​កំណត់​រដូវកាល សម្រាប់​ការងារ​កសិកម្ម។ ប្រតិទិន​សុរិយគតិ​​ដែល​អេហ្ស៊ីប​បង្កើត​ឡើង​មកនេះ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ភាព​សុក្រិត​ច្រើន​​ធៀប​នឹង​ប្រតិទិន​មុនៗ ក៏ប៉ុន្តែ វា​ក៏​នៅតែ​មិន​ទាន់​ត្រូវ​ទាំងស្រុង​ទៅនឹង​ឆ្នាំ​ពិតប្រាកដ​នៅឡើយ​នោះដែរ ដោយសារ​តែ​នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​នេះ ​១ឆ្នាំ​មាន​​៣៦៥​ថ្ងៃ​​គត់​ជា​រៀងរាល់​ឆ្នាំ ក្នុងពេល​ដែល​ចំនួនថ្ងៃពិតប្រាកដ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ គឺ​មាន​ ៣៦៥,២៥​ថ្ងៃ (ឬ​៣៦៥ថ្ងៃ ៥ម៉ោង ៤៨នាទី ៤៦វិនាទី)។ នេះ​មានន័យ​ថា ប្រតិទិន​អេហ្ស៊ីប​ត្រូវ​ខ្វះ​ ០,២៥​ថ្ងៃ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ ត្រូវ​ជា​​កន្លះ​ថ្ងៃ​នៅ​រៀងរាល់​២ឆ្នាំ និង​​ខ្វះ១ថ្ងៃ​នៅ​រៀងរាល់​៤ឆ្នាំ។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​ ក្រោយមក​ទៀត ចក្រភព​រ៉ូម​បាន​យក​ប្រតិទិន​អេហ្ស៊ីប​នេះ​មក​ធ្វើ​ការ​កែសម្រួល បង្កើត​ទៅ​ជា​ប្រតិទិន​ថ្មី​មួយទៀត ដែល​យើង​នៅ​បន្ត​ប្រើប្រាស់​រហូត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ននេះ ហើយ​ដែល​​គេ​ត្រូវ​បន្ថែម​មួយថ្ងៃ គឺ​ថ្ងៃទី២៩​កុម្ភៈ នៅ​រៀងរាល់​៤ឆ្នាំ​ម្តង៕
May 29, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើមនុស្សជាតិ​ដើមដំបូង​អាច​បែងចែក​ពេលវេលា​ទៅជា​ថ្ងៃ ខែ និងឆ្នាំ​បាន​ដោយ​របៀបណា?
00:09:41
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​​បន្ត​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ដំណើររឿង​នៃ​ការ​បែងចែក​ពេលវេលា​ទៅ​ជា ថ្ងៃ ខែ និង​ឆ្នាំ ហើយ​បង្កើត​ទៅ​ជា​ប្រតិទិន​ដើមដំបូង នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិ​នៃ​មនុស្សជាតិ។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) ជារៀងរាល់ថ្ងៃ នៅ​ក្រោយ​ពេល​ដែល​យើង​ភ្ញាក់​ពី​ដំណេក យើង​អាច​ដឹង​បាន ឬ​បើ​សិន​ជា​ភ្លេច​ក៏​យើង​អាច​ស្វែងរក​ចម្លើយ​ឃើញ​ថា តើ​ថ្ងៃនេះ​គឺ​ជា​ថ្ងៃ​អ្វី ? ថ្ងៃទីប៉ុន្មាន? ខែ​អ្វី? ហើយ​ឆ្នាំអ្វី? នេះ​គឺ​ដោយសារ​តែ​យើង​មាន​របស់​មួយ ដែល​​បែងចែក កំណត់​លំដាប់លំដោយ និង​ឈ្មោះ​ថ្ងៃ ខែ និង​ឆ្នាំ​រួចជាស្រេច​សម្រាប់​យើង ហើយ​ដែល​យើង​​ហៅ​ថា “ប្រតិទិន” (​វចនានុក្រម​សម្តេច​សង្ឃ ជួន ណាត បានបញ្ជាក់ថា គេ​អាច​ហៅ​ថា​ជា “ប្រក្រតិទិន” ឬ “ប្រក្រតីទិន” ក៏​បាន តែគួរ​​ប្រើ​ជា “បដិទិន” ឬ “ប្រតិទិន” ត្រឹមត្រូវជាង)។ ប្រតិទិន​​​មិន​ត្រឹមតែ​អាច​ឲ្យ​យើង​ដឹង​ពី​កាល​បរិច្ឆេទ​នៃ​ថ្ងៃ​បច្ចុប្បន្ន​នេះទេ ក៏ប៉ុន្តែ វា​ក៏​អាច​ ​ឲ្យ​យើង​ដឹង​ផងដែរ ​អំពី​​​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ហេតុការណ៍​ដែល​បាន​កើតឡើង​​ពី​អតីតកាល ក៏ដូចជា​​​ហេតុការណ៍ ឬ​ផែនការ​នៅ​ថ្ងៃ​អនាគត​។ វាស្ថិត​នៅ​ជាប់​នឹង​ជីវិត​រស់​នៅ​ប្រចាំថ្ងៃ​របស់​យើង រហូត​​ពេល​ខ្លះ​​ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​​គិត​ស្មាន​ថា ទាំងអស់​នេះ​គឺ​ធម្មតា​ទៅតាម​​លក្ខណៈ​ធម្មជាតិ ដោយ​ គ្មាន​អ្វី​ពិសេស​នោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែ តាមការពិតទៅ ការកំណត់​ថ្ងៃខែឆ្នាំ​នេះ​មិនមែន​មាន​ស្រាប់​ទៅតាម​ធម្មជាតិ​នោះទេ តែ​វា​ជាអ្វី​​ដែល​មនុស្សជាតិ​យើង​ជា​អ្នក​បង្កើតឡើង។ ជាការពិតណាស់​ថា ផែនដី​វិលជុំវិញ​ខ្លួនឯង ព្រះចន្ទ​វិល​ជុំវិញ​ផែនដី ហើយ​ផែនដី​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ ទាំងអស់​នេះ​​សុទ្ធសឹង​ជា​ដំណើរ​នៃ​ធម្មជាតិ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការ​បែងចែក​រយៈពេល​នៃ​ដំណើរ​ធម្មជាតិ​ទាំងនេះ​ឲ្យ​ចេញ​ទៅ​ជា​​ម៉ោង ថ្ងៃ សប្តាហ៍ ខែ និង​ឆ្នាំ គឺ​មនុស្ស​ជា​អ្នក​​កំណត់ ហើយមនុស្ស​ជាតិ​យើង​បាន​​ធ្វើការ​បែងចែក​ពេលវេលា​នេះ តាំង​ពី​យូរយារណាស់​មកហើយ ពោលគឺ​តាំង​​រាប់ពាន់ឆ្នាំ​មុន​គ្រិស្តសករាជ​មកម៉្លេះ។ នៅ​ក្នុង​សម័យ​ដើម​ដំបូង​នោះ កុំថាឡើយទៅដល់​ដឹង​ថា ផែនដី​មាន​ចលនា​វិលជុំវិញ​ខ្លួនឯង និង​វិលជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ សូម្បីត្រឹមថា​ផែនដី​មាន​រាងមូល ក៏​មនុស្ស​ជាតិយើង​នៅ​មិន​ទាន់​ដឹង​នៅឡើយ​នោះផង។ ហើយ​យើង​អាច​សាកល្បង​គិត​ស្រមៃ​មើល​បាន​ថា តើ​នៅ​ក្នុងសម័យកាល​​ដែល​គ្មាន​ប្រតិទិន គ្មាន​​ម៉ោង ​ថ្ងៃ ​ខែ ហើយ​គ្មាន​ឆ្នាំ​បែបនោះ ​គេ​អាច​ធ្វើការ​សម្គាល់ពេល​បាន​ដោយ​របៀបណា? មធ្យោបាយ​តែមួយគត់​​​នៅ​ក្នុងការ​កំណត់ពេល គឺ​តាមរយៈ​ការ​សង្កេត​ទៅលើ​ដំណើរវិវឌ្ឍ​​នៃ​​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ និង​ផ្កាយ​​ ដែល​នៅលើ​មេឃ ក៏ដូចជា​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​អ្វីៗផ្សេង​ទៀត ដែល​នៅ​ក្នុង​ធម្មជាតិ​ជុំវិញ​ខ្លួន​យើង ជាពិសេស គឺដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​រដូវកាល។ និយាយ​ជារួម គឺ​ទាមទារ​ជាចាំបាច់​នូវ​ជំនាញ​ខាង​តារាសាស្រ្ត។ ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​នៃ​ដំណើរ​ឈាន​ទៅ​បង្កើត​ប្រតិទិន គឺ​ការ​បែងចែក “ពេល” ជា “ថ្ងៃ” ទៅតាម​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ព្រះអាទិត្យ ហើយ​នេះ គឺ​ជា​រឿង​ដែល​គេ​ងាយ​នឹង​សង្កេតមើល​ឃើញ​បាន​មុនគេ ដោយសារ​តែ​ដំណើរគោចរ​នៃ​ព្រះអាទិត្យ​មាន​លក្ខណៈទៀងទាត់​ ហើយ​វដ្ត​ក៏​​ខ្លី​ជាងគេ​ផងដែរ ដែល​មិនពិបាក​នឹង​ចំណាយពេលយូរ​ក្នុងការ​សង្កេត។ ​ គ្រប់គ្នា​សុទ្ធតែ​អាច​សង្កេតឃើញ​បាន​ថា ថ្ងៃ​រះនៅ​ពេលព្រឹក លិច​នៅ​ពេល​ល្ងាច រួចហើយ​ត្រូវបាត់​មុខពេញ​មួយ​យប់ មុននឹង​រះឡើងវិញ​នៅព្រឹកបន្ទាប់ បង្កើត​ឲ្យ​មាន​​ថ្ងៃយប់-យប់ថ្ងៃ​ឆ្លាស់គ្នា​ដដែលៗ ដែល​អាចនឹង​ឲ្យ​គេ​កំណត់​ថា វដ្តមួយជុំ​នៃ​​​ព្រះអាទិត្យ​ ពោលគឺ​រយៈពេល​ចាប់​ពីថ្ងៃ​រះ​នៅ​ព្រឹក​​ទីមួយ​ទៅដល់​ថ្ងៃ​​​​រះ​ឡើងវិញ​ម្តង​​ទៀត​នៅ​ព្រឹកទីពីរត្រូវ​រាប់​ថា “១ថ្ងៃ”។ បែងចែក​ពេលវេលា​ត្រឹមជា​ថ្ងៃ​នេះ​ក៏​នៅ​មិន​ទាន់គ្រប់គ្រាន់​នោះដែរ ដោយសារ​ថា នៅ​ពេល​ដែល​ចំនួន​ថ្ងៃ​មាន​កាន់តែ​ច្រើន​ រហូតដល់​រាប់សិប ឬ​រហូត​ដល់​រាប់រយ ឬ​រាប់ពាន់ថ្ងៃ គេ​ប្រាកជា​នឹង​ពិបាក​រាប់ និង​ពិបាក​ចំណាំ​ថា​ថ្ងៃណាជាថ្ងៃណា ហើយ​ពេលណា​ជា​ពេលណា​ពិតប្រាកដ។ ដូច្នេះ ជំហាន​​បន្ទាប់មក​ទៀត គឺ​ត្រូវ​​បែងចែក​ពេលទៅជា​ “ខែ” តាមរយៈ​ការ​​សង្កេតមើល​ទៅលើ​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ព្រះចន្ទ ដែល​យើង​ច្រើន​ហៅ​តាម​ភាសា​សាមញ្ញ​ថា “លោកខែ” ហើយ​ដែល​តែងតែ​​ផ្លាស់ប្តូរ​ទម្រង់​ពី​យប់ទៅមួយយប់ ដោយ​យប់ខ្លះ​​ព្រះចន្ទ​​មាន​រាង​ជា​ចំណិត យប់ខ្លះ​ព្រះចន្ទ​​ពេញវង់ ហើយ​យប់ខ្លះ​​ទៀត​ព្រះចន្ទ​ត្រូវ​បាត់​ទាំងស្រុង​ពីលើមេឃ​មុននឹង​ចេញ​ជា​ចំណិត​ថ្មី​មកវិញ​ទៅតាមអ្វី​ដែល​យើង​ហៅ​ថា “ខ្នើត” និង “រនោច”។ ក្រោយ​ពី​ធ្វើការ​សង្កេត​ជាច្រើន​យប់ មនុស្ស​សម័យ​បុរាណបាន​សង្កេតឃើញ​ថា ​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​​នៃ​ព្រះចន្ទនេះ គឺ​ជា​វដ្តមួយ​ដ៏​​​ទៀងទាត់​ដែល​អាច​ឲ្យ​គេ​យក​មក​ធ្វើ​ជា​រង្វាស់​ពេលបាន ដោយ​កំណត់​ថា វដ្តមួយជុំនៃ​ព្រះចន្ទ ពោលគឺ ពីដើម​ខ្នើតមួយ​ទៅដល់​ដើមខ្នើតថ្មី​មួយទៀត (កន្លែងខ្លះ​គេ​រាប់​ពី​ចុងរនោចមួយ​ទៅ​ចុងរនោច​ថ្មី​មួយ​ទៀត) ត្រូវ​​ស្មើ​នឹង “១ខែ” ដែល​មាន​រយៈពេល ២៩​ថ្ងៃ ឬ ៣០ថ្ងៃ។ គិតមកត្រឹមនេះ មនុស្ស​យើង​អាច​ធ្វើការ​បែងចែក​ពេល​ជា​ “ថ្ងៃ” ទៅតាម​វដ្ត​របស់​ថ្ងៃ ឬ​ព្រះអាទិត្យ និង​ជា “ខែ” ទៅតាម​វដ្ត​នៃ​លោកខែ ឬ​ព្រះចន្ទ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការកំណត់​រយៈពេល​នៃ​​ឆ្នាំ គឺ​ជា​រឿង​ស្មុគស្មាញ។ មនុស្ស​សម័យ​បុរាណ​អាច​​ធ្វើការ​កំណត់​រយៈពេល​នៃ​ឆ្នាំ​បាន​ជាលើកដំបូង គឺ​តាមរយៈ​ការ​សង្កេតមើល​ទៅលើ​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​រដូវកាល។ នៅ​កន្លែងខ្លះ ដូចជា​នៅ​មេសូប៉ូតាមី (ម្តុំ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់​បច្ចុប្បន្ន) ពួក​បាប៊ីឡូន អាច​សង្កេត​មើល​ឃើញ​នូវ​ដំណើរឆ្លាស់គ្នា រវាង​រដូវប្រាំង និង​រដូវ​វស្សា ចំណែក​នៅ​កន្លែង​​​ខ្លះ​ទៀត គេ​អាច​សង្កេតពី​​​ដំណើរឆ្លាស់គ្នា រវាង​រដូវ​ក្តៅ រដូវ​ស្លឹកឈើជ្រុះ រដូវ​ត្រជាក់ និង​រដូវ​ផ្ការីក មុននឹង​វិលត្រឡប់​មក​រដូវ​ក្តៅវិញ។ ការ​សង្កេតឃើញ​នូវ​ដំណើរ​វិវឌ្ឍន៍​នៃ​រដូវកាល ដែល​វិលជុំ​ដដែលៗ​នៅ​ក្នុង​រយៈពេល​​ជាច្រើន​ខែ​​​បែបនេះហើយ ដែល​​អាច​ឲ្យ​គេ​បង្កើត​​រង្វាស់ពេល ដែល​គិត​​ជា “​ឆ្នាំ” ក៏ប៉ុន្តែ បញ្ហា​ស្មុគស្មាញ​ត្រូវ​ចោទឡើង នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ត្រូវ​កំណត់​ថា តើ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ត្រូវ​មាន​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ថ្ងៃ​ពិតប្រាកដ? កាលពីដើម​ដំបូងឡើយ ប្រតិទិន​ដែល​អរិយធម៌​សម័យ​បុរាណ​យក​មក​ប្រើ គឺ​ជា​ប្រតិទិន​ដែល​យក​តាម​​ដំណើរ​របស់​ព្រះចន្ទ​សុទ្ធសាធ ដោយ​ក្នុង​​មួយ​ឆ្នាំ​ត្រូវ​ចែក​ចេញ​ជា ១២ខែ ហើយ​​១ខែ ត្រូវ​ចែកចេញ​ជា ២៩ថ្ងៃ ឬ​៣០ថ្ងៃ ដោយ​ឆ្លាស់គ្នា​តាមខែ។ បញ្ហា​នៃ​​ប្រតិទិន​នេះ គឺ​មួយឆ្នាំ​មាន​រយៈពេល​តែ ៣៥៤​ថ្ងៃ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​ជាហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ភាព​មិន​ស៊ីសង្វាក់គ្នា រវាង​ប្រតិទិន និង​រដូវកាល ដែល​គេ​សង្កេតឃើញ​ជាក់ស្តែង។ ក្រោយ​មក ពួក​បាប៊ីឡូន​បាន​ធ្វើការ​កែសម្រួល​ បង្កើត​ទៅ​ជា​ប្រតិទិន​ ដែល​មាន ៣៦០​ថ្ងៃ​ក្នុងមួយ​ឆ្នាំ។ វានៅតែ​មិន​ទាន់​ត្រូវ​នឹង​ឆ្នាំ​ពិតប្រាកដ ដែល​មាន ៣៦៥ថ្ងៃ នៅឡើយ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជា​យ៉ាងណា ប្រតិទិន​​​​បាប៊ីឡូន​នេះ​​មាន​ភាព​សុក្រិត​ជាងមុន​ច្រើន ហើយ​លើស​ពីនេះ​ទៅទៀត ពួក​បាប៊ីឡូន​នេះ​បាន​ធ្វើការ​បែងចែក​ពេល​ជា​​ប្រភេទ​ថ្មី​មួយទៀត ដែល​យើង​នៅ​បន្ត​ប្រើ​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន គឺ “សប្តាហ៍” ដែល​មាន​៧ថ្ងៃ។ រហូត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ការបង្កើត​សប្តាហ៍​ដែល​មាន៧ថ្ងៃ​នេះ នៅតែ​ជា​រឿង​ដ៏​អាថ៌កំបាំង​មួយ​នៅឡើយ។ គេ​អាច​យល់បាន​ពី​ការ​បែងចែក​ជា​ថ្ងៃ​ខែ​និង​ឆ្នាំ ដោយ​ផ្អែក​ទៅលើ​ដំណើរ​នៃ​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ និង​ដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​រដូវកាល។ ចុះ​សប្តាហ៍​វិញ តើ​ផ្អែក​ទៅលើ​អ្វី? អ្វីដែល​គេ​អាច​ដឹង​បាន គឺ​ដឹង​ថា ពួក​បាប៊ីឡូន​​ចាត់ទុក​លេខ ៧ ជា​លេខ​ពិសេស ហើយ​វា​ផ្សាភ្ជាប់​ទៅនឹង​តារាសក្ការៈ​ទាំង៧ ដែល​ពួកបាប៊ីឡូន​​គោរព​បូជា គឺ​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយព្រះអង្គារ ផ្កាយព្រះពុធ ព្រះព្រហស្បតិ៍ ផ្កាយព្រះសុក្រ និង​ផ្កាយព្រះសៅរ៍។ ឈ្មោះ​តារាសក្ការៈ​ទាំង ៧ នេះហើយ ដែល​ពួក​បាប៊ីឡូន​យក​មក​ដាក់​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថ្ងៃ​ទាំង ៧ ក្នុង​មួយ​សប្តាហ៍ ហើយ​ដែល​យើង​នៅ​បន្ត​ប្រើ​រហូត​មកទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ៕
May 27, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - តើ​នរណា​ជា​អ្នក​រកឃើញ​ថា​ផែនដី​មាន​រាង​មូល?
00:09:28
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​​​​​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពីដំណើរវិវឌ្ឍន៍​នៃ​ការយល់ដឹង​របស់​មនុស្សជាតិ​ទៅលើ​ចក្រវាល ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ដំណើររឿង​នៃ​ការ​រកឃើញ​​កាល​ពីដើម​ដំបូងគេថា​ភពផែនដី​របស់​យើង​មាន​រាងមូល។ (មានវីដេអូនៅខាងក្រោម) នៅ​ក្នុងពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ថ្វីដ្បិត​តែ​នៅ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​តូច​នៅតែ​គិត​ថា ផែនដី​របស់​យើង​មាន​រាងសំប៉ែត​ដូចជា​ថាស ក៏ប៉ុន្តែ មនុស្ស​ភាគច្រើន​ជឿថា ផែនដី​មាន​រាង​​មូល (ស្វ៊ែរ)។ សំណួរសួរ​ថា តើ​ចាប់តាំង​ពីពេលណាមក ដែល​មនុស្សជាតិ​យើង​ដឹង​ថា ផែនដី​មាន​រាង​មូល ហើយ​តើ​អ្នកណា​ដែល​ជា​អ្នក​រកឃើញ​? រហូតមកទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃនេះ មនុស្ស​ស្ទើរតែ​ជាទូទៅ​​នាំគ្នា​ជឿ​ថា គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ គឺ​ជា​អ្នក​រកឃើញ​ថា​ផែនដី​មាន​រាងមូល​។ ក៏ប៉ុន្តែ តាមការពិត​ទៅ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ មិនមែន​ជា​អ្នក​ដែល​បាន​រកឃើញ​ថា ផែនដី​មាន​រាងមូល​នោះទេ ហើយ​គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ថ្វីដ្បិត​តែ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​កប៉ាល់​ទៅ​រកឃើញ​ទ្វីបអាមេរិក កាល​ពី​ឆ្នាំ១៤៩២ ក៏ប៉ុន្តែ ក៏​មិនមែន​ជា​អ្នក​ដែល​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ជុំវិញ​ភពផែនដី​ ដើម្បី​បញ្ជាក់​ថា ផែនដី​មាន​រាងមូល​នោះដែរ។ គឺ​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​នាវាចរណ៍​ម្នាក់ផ្សេងទៀត ឈ្មោះ​ ហ្វ៊ែរណង់ ដឺម៉ាហ្សេឡង់ (Fernand de Magellan)​ ​ជា​ជនជាតិ​ព័រទុយហ្កាល់ ដែល​បាន​​ធ្វើ​ដំណើរ​តាមកប៉ាល់​មួយ​ជុំ​ផែនដី​ដោយ​មិន​ត្រឡប់​ក្រោយ នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី​១៦ (ហ្វ៊ែរណង់ ដឺម៉ាហ្សេឡង់​​បាន​ទទួល​មរណភាព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន នៅឆ្នាំ១៥២១ ​ក្នុង​អំឡុង​ដំណើរ​ជុំវិញ​ផែនដី តែ​ក្រុមនាវិក​របស់​លោក​បាន​បន្ត​ដំណើរ​រហូតដល់​ចប់ចុងចប់ដើមនៅឆ្នាំ១៥២២)។ គិត​មក​ទល់​នឹង​សម័យកាល​ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ និង ហ្វ៊ែរណង់ ដឺម៉ាហ្សេឡង់​​នោះ មនុស្ស​ជាតិ​យើង​បាន​ដឹង​រួចទៅហើយ​ថា ផែនដី​មាន​រាងមូល ហើយ​គឺ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ក្រិក​ដែល​ជា​អ្នក​រកឃើញ តាំង​ពី​ជាង​ពីរ​ពាន់ឆ្នាំមុន​មកម៉្លេះ។ ពីតាហ្គ័រ ទស្សនវិទូ និង​គណិតវិទូ​ក្រិក​បាន​បង្រៀន​អំពី​ផែនដី​មាន​រាងមូល​នេះ​តាំង​ពី​​ប្រមាណ​ជា ៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ហើយអ្នកប្រាជ្ញក្រិក​ក្រោយៗ​មក​ទៀត រួមមាន ផ្លាតុង អារីស្តូត និង​អាក់ស៊ីម៉ែត្រ ជាដើម សុទ្ធតែ​បាន​លើកឡើង​ដូចគ្នា​​ថា ផែនដី​មាន​រាងមូល​។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ "On the Heavens" ​ចេញផ្សាយ​នៅ​ឆ្នាំ​៣៥០​មុនគ.ស. ​​អារីស្តូត​​បាន​សរសេរ​ពន្យល់​ថា គេ​អាច​សន្និដ្ឋាន​បាន​​ថា ផែនដី​មាន​រាងមូល​ តាមរយៈ​ការ​សង្កេតមើលផ្កាយ​លើ​មេឃ ដែល​ប្រែប្រួល​ខុសៗគ្នា នៅ​ពេល​ដែល​គេ​សង្កេត​មើល​ពី​ទី​កន្លែងខុសៗគ្នា។ យោងតាម​អារីស្តូត ប្រសិនបើ​ផែនដី​មាន​រាងសំប៉ែត គេ​គួរតែ​អាច​មើល​ឃើញ​ផ្កាយ​ដូចៗគ្នា​នៅ​គ្រប់​ទីកន្លែង មិនថា​នៅ​តំបន់​ប៉ែក​​​​ខាង​ជើង ឬ​ក៏​នៅ​តំបន់​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​នោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ការ​សង្កេត​មើល​​​ជាក់ស្តែង អារីស្តូត​បាន​ធ្វើការ​កត់សម្គាល់​ថា ​​ផ្កាយខ្លះ គេ​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប ក៏ប៉ុន្តែ នៅក្នុងពេលតែមួយដូចគ្នា គេ​មិន​អាច​មើល​ឃើញ​ផ្កាយ​ទាំង​នេះ​បានទេ ប្រសិនបើ​គេ​ស្ថិត​នៅ​តំបន់​ផ្សេងទៀត ដែល​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាងជើង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប។ តាមរយៈ​ការ​សង្កេតនេះ​ហើយ ដែល​អារីស្តូត​បាន​សន្និដ្ឋាន​ថា ផែនដី​មាន​រាង​មូល​ដូចជា​ដុំស្វ៊ែរ ហើយ​​ដុំស្វ៊ែរ​នេះ​ក៏​មាន​ទំហំ​មិន​ជា​ធំខ្លាំង​ប៉ុន្មា​ននោះដែរ បាន​ជា​នៅ​ក្នុង​ទីតាំង​ដែល​មាន​ចម្ងាយ​មិន​សូវ​ជា​ឆ្ងាយ​ពី​គ្នា​ខ្លាំង​ផងនោះ ក៏​​​គេអាច​សង្កេតឃើញ​ការ​ប្រែប្រួល​នៃ​ផ្កាយ​បាន​បែបនេះ។ កាលណា​និយាយ​អំពី​អ្នក​រកឃើញ​ថា​ផែនដី​មាន​រាងមូល គេ​មិន​អាច​មិន​និយាយ​បានទេ អំពី​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ក្រិក​ម្នាក់​ទៀត ដែល​​​មិន​ត្រឹមតែ​អាច​បញ្ជាក់​ថា​ផែនដី​មាន​រាងមូល​តាមរយៈ​ការ​សង្កេត និង​​ពិសោធន៍​ជាក់ស្តែង​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ថែម​ទាំង​អាច​​គណនា​រកឃើញ​ទំហំ​ផែនដី​បាន​ទៀត​ផង នោះគឺអ្នកប្រាជ្ញ​​​ឈ្មោះ​ថា អេរ៉ាតូស្តែន (Eratosthène)។ អេរ៉ាតូស្តែន កើតនៅ​ឆ្នាំ​២៧៦​មុន​គ.ស. នៅ​ក្រិក ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មក បាន​ទៅ​រស់នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប ដោយ​ធ្វើការ​នៅ​ឯ​បណ្ណាល័យ​ដ៏​ល្បីល្បាញ​បំផុត​នៅ​សម័យនោះ គឺ​បណ្ណាល័យ​អាឡិចសង់ឌ្រី (Alexandrie)។ នៅ​ពេល​កំពុង​ធ្វើការ​នៅ​អាឡិចសង់ឌ្រីនោះ អេរ៉ាតូស្តែន​បាន​ចាប់អារម្មណ៍​ទៅលើ​បាតុភូត​មួយ​​ ដែល​លោក​សង្កេតឃើញ។ អេរ៉ាតូស្តែន​បាន​ដឹង​ថា នៅ​ទីក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ​ថា ស្យែន (Syène ឬ Aswan) ​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប នៅ​វេលា​ថ្ងៃ​ត្រង់ ក្នុង​ថ្ងៃ​សុលស្ទីស​រដូវក្តៅ (Solstice) ពោលគឺ​ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃ​ទី២១​មិថុនា ព្រះអាទិត្យ​ស្ថិត​នៅ​ត្រង់​ចំពី​លើ​ក្បាល។ បើ​គេ​មើល​ទៅ​ក្នុង​អណ្តូងទឹក ព្រះអាទិត្យ​ចាំង​ត្រង់​រហូត​ទៅដល់​បាតអណ្តូង ហើយ​បើ​សិន​ជា​គេ​សង្កេតមើល​ទៅលើ​បង្គោល​ដែល​គេ​ដោតដោយ​ត្រង់​ទៅលើ បង្គោលនោះ​មិនមាន​ស្រមោល​អ្វីសោះ​នៅលើ​ដី។ ចំណែក​នៅ​ឯ​ទីក្រុង​អាឡិចសង់ឌ្រី​ឯណោះវិញ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ជើង​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប (ជាប់​នឹង​សមុទ្រ​មែឌីទែរ៉ាណេ) អេរ៉ាតូស្តែន​បាន​សង្កេតឃើញ​ថា នៅថ្ងៃ​សុលស្ទីសរដូវដូចគ្នា ហើយ​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ​ត្រង់​ដូចគ្នា​ បង្គោលដែល​គេ​ដោត​ដោយ​ត្រង់​​ដូចគ្នា ក៏ប៉ុន្តែ បែរ​ជា​មានចាំងស្រមោល​ទៅលើ​ដី​ទៅវិញ។ មនុស្ស​ទូទៅ​អាច​មិន​ចាប់អារម្មណ៍​នឹង​រឿងនេះ ក៏ប៉ុន្តែ អេរ៉ាតូស្តែន​វិញ​បាន​យក​វា​មក​ធ្វើការ​​ត្រិះរិះពិចារណា ហើយ​ចោទ​ជា​សំណួរ​ថា ហេតុអ្វី​បាន​ជា​នៅថ្ងៃ​តែមួយ​ ​ពេល​តែមួយ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​កន្លែងមួយ​ព្រះអាទិត្យ​ស្ថិត​នៅ​ចំពីលើ​​ធ្វើ​ឲ្យ​បង្គោល​មិនចាំងស្រមោលលើដី ចំណែក​នៅ​កន្លែងមួយទៀត ព្រះអាទិត្យ​ស្ថិត​នៅ​ចំហៀង​ ហើយ​ធ្វើ​ឲ្យ​បង្គោល​ចាំងស្រមោល​ទៅលើ​ដី​បែបនេះ​ទៅវិញ? ប្រសិន​បើ​ផែនដី​មាន​រាងសំប៉ែត ផ្ទៃដី​ត្រូវ​មាន​រាងស្មើ​ដូចបន្ទាត់​ដោយ​គ្មាន​កំណោង ហើយ​ព្រះអាទិត្យ​គួរតែ​មាន​ទីតាំង​ដូចគ្នា​នៅ​ទីក្រុង​ទាំងពីរ ពោលគឺ បើ​នៅ​ចំពីលើក្បាល​ត្រូវ​នៅ​ចំពីលើ​ក្បាល​ដូចគ្នា ហើយ​បើ​នៅ​ចំហៀង​ត្រូវ​​នៅ​ចំហៀង​ដូចគ្នា ហើយ​ចាំងស្រមោល​ទៅលើ​ដី​ក្នុង​ទិសដៅ​ដូចគ្នា និង​ទំហំ​ស្មើគ្នា។ សម្រាប់​អេរ៉ាតូស្តែន ព្រះអាទិត្យ​តែមួយ​មិន​អាច​មាន​ទីតាំង​ខុសគ្នា​នៅ​ក្នុង​ពេល​តែមួយ​បានទេ។ ដូច្នេះ ការណ៍​ដែល​បង្គោល​ដែល​ដោត​ត្រង់​ទៅលើ ក៏ប៉ុន្តែ ចាំងសម្រោល​​មកលើ​ដី​មិន​ដូចគ្នា​ រវាង​ទីក្រុង​ទាំងពីរ​នេះ គឺ​វា​ជា​ការ​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា ​ផែនដី​មាន​រាងមូល ហើយ​​ផ្ទៃដី​មាន​រាងកោង ទើប​ធ្វើ​ឲ្យ​បង្គោល​ទាំងពីរ​ ថ្វីដ្បិត​តែមើល​ទៅ​ឃើញ​ដោតដោយ​ត្រង់​ទៅលើ​បើ​​ធៀបនឹង​ផ្ទៃ​ដី​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​ខ្លួនឯង​​រៀងៗខ្លួន ក៏ប៉ុន្តែ បើ​ធៀប​នឹង​ព្រះអាទិត្យ គឺ​វាចង្អុល​ទៅ​ទិស​ខុសគ្នា​ទៅតាម​ភាពកោង​នៃ​ផែនដី។ លើសពីនេះ​ទៅទៀត តាមរយៈ​ការ​វាស់វែង​ប្រវែងបង្គោល និង​ប្រវែង​ស្រមោល​ដែល​នៅលើ​ដី អេរ៉ាតូស្តែន​ថែម​ទាំង​អាច​កំណត់​បាន​ទៀត​ផង​ថា បង្គោល​ទាំងពីរ​នេះ​ចង្អុល​ទៅទិសខុសគ្នា ក្នុងរង្វាស់មុំ​ប្រមាណ​ជា ៧អង្សារ ដែល​មានន័យថា ភាពកោង​នៃ​ផែនដី រវាង​ទីក្រុង​ស្យែន និង​អាឡិចសង់ឌ្រី គឺ​មាន​កម្រិត​ ៧អង្សារ ពោលគឺ ប្រមាណ​ជា ១លើ៥០ ​នៃ​រង្វង់​ជុំវិញ​ផែនដី ដែល​មាន ៣៦០​អង្សារ។ តាមរយៈ​ក្បួន​គណិតវិទ្យា​​ដ៏​សាមញ្ញ​ អេរ៉ាតូស្តែន​បាន​កំណត់​ថា បើ​ភាពកោង រវាង​ទីក្រុង​ស្យែន និង​ទីក្រុង​អាឡិចសង់ឌ្រី ស្មើ​នឹង ១លើ៥០​ នៃ​រង្វង់​ជុំវិញ​ផែនដី ដូច្នេះ ប្រវែងសរុប​នៃ​រង្វង់​​ជុំវិញ​ផែនដី គឺ​ត្រូវ​ស្មើ​នឹង ៥០ដង នៃ​ចម្ងាយ រវាង​ទីក្រុង​ទាំងពីរ។ អេរ៉ាតូស្តែន​ក៏​បាន​ជួល​ឲ្យ​គេ​វាស់ចម្ងាយ រវាង​ក្រុង​ទាំងពីរ រួចហើយ​យក​មក​គណនា​រកឃើញ​ថា រង្វង់ជុំវិញ​ផែនដី​របស់​យើង​នេះ​មាន​ប្រវែង​ជិត៤ម៉ឺនគីឡូម៉ែត្រ។ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ តាមរយៈបច្ចេកវិទ្យា​ដ៏​ទំនើប គេ​បាន​ធ្វើការ​វាស់វែង​ឃើញ​ថា ប្រវែងពិតប្រាកដ​នៃ​រង្វង់​ជុំវិញ​ផែនដី គឺ ៤០ ០៧៥គីឡូម៉ែត្រ ដែល​នេះ​មានន័យថា ការគណនា​របស់​អេរ៉ាតូស្តែន​មាន​ភាព​សុក្រិត ដោយ​មាន​កម្រិត​លម្អៀង​​មិនដល់ ២%​នោះផង ហើយ​គេ​មិន​ត្រូវ​ភ្លេចទេ​ថា អេរ៉ាតូស្តែន​បាន​ធ្វើការ​គណនា​នេះ តាំង​ពី​ឆ្នាំ​២៤០​មុនគ.ស.ប ពោលគឺ​តាំង​ពី​ជាង ២ពាន់ឆ្នាំមុន​ នៅ​ពេល​ដែល​មិនទាន់​មាន​​ឧបករណ៍​វាស់វែង និង​បច្ចេកវិទ្យា​ទំនើបៗ​ដូចជា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះនៅឡើយ៕
May 17, 2019
ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក - មនុស្សសម័យទំនើប៖ ​អូម៉ូសាព្យាង ​និង​ការ​ចេះ​ប្រើ​ភាសា
00:09:01
នៅ​ក្នុង​នាទីប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​របស់យើង នៅ​សប្តាហ៍​នេះ សេង ឌីណា សូម​បន្ត​​​​ធ្វើការ​រៀបរាប់ អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​​ភពផែនដី​របស់​យើង​​តទៅទៀត ដោយ​សូមលើកឡើង អំពី​ការ​ចាប់លេចមុខឡើង​នៃ​ពពួក​អូម៉ូសាព្យាង ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា “មនុស្សសម័យទំនើប” ស្ថិត​ក្នុង​តំណវង្ស​នៃ​មនុស្ស​យើង​បច្ចុប្បន្ន។ (មានវីដេអូនៅ​ខាង​ក្រោម) គិតត្រឹម​ប្រមាណ​ជា ២០ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន ពពួក​ថនិកសត្វ​មួយក្រុម​ ដែល​គេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា “វានរជាតិ” (Primate) បាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​ដំណើរវឌ្ឍ​ដ៏​យឺតៗ ក្នុង​រយៈពេល​រហូតដល់​ទៅ​រាប់​លាន​ឆ្នាំ រហូតដល់​អាច​ចេះដើរ​ជើងពីរ ចេះប្រើឧបករណ៍ និង​ចេះប្រើភ្លើង។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះបីជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ ពពួក​វានរជាតិ​ទាំងនោះ មិនត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​មនុស្ស ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​តំណពូជ​នៃ​មនុស្សជាតិយើង​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​នោះទេ។ តាមការពិត​ទៅ ពាក្យ​ថា “មនុស្ស” បើ​និយាយ​តាម​ន័យ​ទូលាយ គឺ​គេ​​អាច​រាប់​បញ្ចូល​គ្រប់មែក​ធាង​នៃ​​ពូជ​ ដែល​គេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា “អូម៉ូ” (Homo ជា​ភាសា​ឡាតាំង​ដែល​មានន័យថា​ “មនុស្ស”) ដោយ​នៅ​ក្នុងនោះ​រួមមាន​ដូចជា​ ​​អូម៉ូ​អេរិចទុស (Homo erectus) ដែល​ចាប់ផ្តើម​មាន​វត្តមាន​លើភពផែនដី​របស់​យើង​កាល​ពី​ប្រមាណ​ជា ២លាន​ឆ្នាំមុន ហើយ​ត្រូវ​ស្លាប់​ផុតពូជ​អស់​នៅ​ក្នុងចន្លោះ​ពី​ ៥ទៅ១០ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន និង​អូម៉ូណេអង់ឌែរតាល់ (Homo Neandertal) ដែល​គេច្រើន​ហៅដោយខ្លីថា “ណេអង់ឌែរតាល់” ដែល​ចាប់មាន​វត្តមាន​កាល​ពី​ប្រមាណ ៤០ម៉ឺនឆ្នាំមុន ហើយ​ត្រូវ​ស្លាប់​ផុតពូជ​អស់​នៅ​ប្រមាណ​ជា ៦ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន។ ក៏ប៉ុន្តែ ទាំង​អូម៉ូអេរិចទុស និង​ទាំង​ណេអង់ឌែរតាល់​នេះ មិន​​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ជា​ ​ "មនុស្សពេញលេញ" ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​តំណពូជ​នៃ​មនុស្ស​យើង​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​នោះទេ។ មនុស្ស​ជាតិ​យើង​សព្វថ្ងៃនេះ​គឺ​ជា​តំណវង្ស​នៃ​ពូជ​ថ្មី​មួយទៀត ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “អូម៉ូសាព្យាង” (Homo sapiens) តាមភាសា​ឡាតាំង​ដែល​មានន័យថា “មនុស្សឆ្លាត” ពោលគឺ “មនុស្ស” ដែល​មាន​បញ្ញាខ្ពស់។ អូម៉ូសាព្យាង​ដើម​ដំបូង​បាន​ចាប់ផ្តើម​លេចមុខឡើង កាល​ពី​ប្រមាណ​ជា ២០ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាហ្វ្រិក មុននឹង​រីកសាយភាយ​ទៅកាន់​តំបន់​ផ្សេងៗ​ទៀត។ លក្ខណៈដ៏ពិសេស​របស់​​អូម៉ូសាព្យាង គឺ​ការ​ចេះប្រើ​ភាសា​ដែល​មាន​លក្ខណៈជឿនលឿន ហើយ​ដែល​អាច​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា ចែករំលែក​ព័ត៌មាន និង​បទពិសោធន៍​ដល់​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅមក​បាន។ គិត​រហូត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេ​នៅ​មិនទាន់​អាច​កំណត់​បាន​ដោយ​ច្បាស់លាស់​នៅឡើយទេ​ថា តើ​ពពួក​អូម៉ូសាព្យាង​នេះ​ចាប់ផ្តើម​ចេះ​ប្រើភាសា​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា​នៅ​ពេលណា​ពិតប្រាកដ​នោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភស្តុតាង​ដែល​គេ​បាន​​រកឃើញនាពេល​កន្លងមក​អាច​ឲ្យ​គេ​​កំណត់​បាន​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា អូម៉ូសាព្យាង ពោល​គឺ​មនុស្សជាតិយើង​ ចាប់ផ្តើម​ចេះប្រើភាសា​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា​បាន​យ៉ាងស្ទាត់​ជំនាញ​ នៅ​យ៉ាងតិច កាល​ពី​ ៥ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន ហើយ​​ប្រហែល​ជា​នៅ​មុននេះផង​ក៏​អាច​ថាបាន។ ការចេះប្រើភាសា​និយាយគ្នា​បាន​នេះហើយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​អាច​និយាយ​រ៉ាយរ៉ាប់​រឿង​​រ៉ាវ​​ប្រាប់គ្នា​ទៅវិញ​ទៅមក, អាច​ចែករំលែក​ព័ត៌មាន និង​បទពិសោធន៍​ដល់​គ្នា​​ពី​មនុស្សម្នាក់​ទៅ​មនុស្ស​ម្នាក់ទៀត ​ទាំង​នៅ​ក្នុង​ជំនាន់​ជាមួយគ្នា ក៏ដូចជា ផ្ទេរ​បទពិសោធន៍​ក្នុង​ជីវិត​ពី​ជំនាន់​មួយ​ ទៅ​​ក្មេង​ជំនាន់​​ថ្មី​មួយ​ទៀត ហើយ​នេះ គឺ​​​ជា​កត្តា​ដ៏​ចម្បង​បំផុត​មួយ ជួយ​​​ឲ្យ​មនុស្ស​មាន​ការ​វិវឌ្ឍន៍​ខាង​បញ្ញា​បាន​យ៉ាងលឿន​ខុស​ពី​សត្វ​ផ្សេងទៀត។ គិតត្រឹម ៥ម៉ឺនឆ្នាំមុន មនុស្សយើង (មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​អម្បូរ​អូម៉ូសាព្យាង) ចេះ​ធ្វើ​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ ចេះ​ប្រើភ្លើង និង​ចេះប្រើភាសា​ក្នុងការ​និយាយ​ទាក់ទង​គ្នា ហើយ​មនុស្ស​យើងក៏​បាន​ពង្រីក​វត្តមាន​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​តំបន់​អាហ្វ្រិក​ផងដែរ ដោយ​បាន​រីកសាយភាយ​រហូត​ទៅដល់​តំបន់​មជ្ឈិមបូព៌ា អាស៊ី អូស្រ្តាលី និង​ប្រមាណ​ជា ៣ម៉ឺន ទៅ​៤ម៉ឺន​​ឆ្នាំមុន ក៏​បាន​ធ្វើដំណើរ​​ទៅដល់​អឺរ៉ុប។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ពេល​ដែល​មនុស្ស​យើង​ធ្វើ​ដំណើរ ពង្រីក​វត្តមាន​ទៅ​ទិស​ខាងជើង តំបន់​ទឹកកក​វិញ បាន​រីកសាយភាយ​ពី​តំបន់ប៉ូល​ចាក់​ចុះ​មក​ទិស​ខាង​ត្បូង ហើយពេល​ទៅដល់​អឺរ៉ុប មនុស្ស​យើង​ត្រូវ​ប្រឈម​នឹង​​ការ​ប្រែប្រួល​អាកាសធាតុ​ដ៏​ចម្បងមួយ គឺ​យុគសម័យទឹកកក។ តាមការពិត​ទៅ នៅ​ក្នុង​រយៈពេល​ជាង ៤ពាន់៥រយលាន​ឆ្នាំ​កន្លងទៅនេះ ភពផែនដី​របស់​យើង​បាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​យុគសម័យទឹកកក​ចម្បងៗ​​យ៉ាងតិច​រហូតដល់​ទៅ ៥លើកឯណោះ ហើយ​យុគសម័យទឹកកក​ដ៏​ធំជាងគេ ដែល​ផ្ទាំង​ទឹកកក​មាន​កម្រាស់​រហូតដល់​ទៅ​រាប់ពាន់ម៉ែត្រគ្របដណ្តប់​ស្ទើរតែ​គ្រប់​ទីកន្លែង​​នៅ​ទូទាំង​ភពផែនដី​ទាំងមូល​ ​រហូត​ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា “ផែនដីដុំទឹកកក” (Snowball Earth) គឺ​បាន​កើតឡើង​តាំង​ពី​ជាង ៧០០លាន​ឆ្នាំ​មុនឯណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ចំណោម​យុគសម័យ​ទឹកកក​ចម្បងៗ​ទាំង ៥លើកនេះ មាន​ ៤លើក បាន​កើតមានឡើង នៅ​ពេល​ដែល​មនុស្ស​យើង​មិន​ទាន់​ចាប់កំណើត​ឡើង​នៅឡើយ ហើយ​គឺ​​យុគសម័យទឹកកក​​លើកទី៥​ និង​ជា​លើកជើងក្រោយ​ ដែល​​មនុស្ស​យើង​ត្រូវ​ប្រឈម។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ ថ្វីដ្បិត​តែ​តំបន់​ទឹកកក​មិនបាន​រីកសាយភាយ​រហូត​ត្រូវ​គ្រប់​ដណ្តប់​ពេញលើ​ភពផែនដី​ទាំងមូល ដូច​ជា​កាល​ពី​ក្នុង​អំឡុង​យុគសម័យ​ទឹកកក​ផ្សេងទៀត​កាល​ពី​លើកមុនៗ ក៏ប៉ុន្តែ តំបន់​មួយ​ផ្នែក​ធំ ជាពិសេស ​​អឺរ៉ុប ក៏ដូចជា​​តំបន់​ផ្សេងទៀត ដែល​នៅក្បែរ​តំបន់​ប៉ូល​ អ្វីៗ​ត្រូវ​គ្របដណ្តប់​ទៅ​ដោយ​ផ្ទាំង​ទឹកកក​កម្រាស់​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់​ម៉ែត្រ​ឯណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើ​ទោះបីជា​នៅ​ក្នុង​ស្ថានភាព​អាកាសធាតុ​ដ៏​សែន​ត្រជាក់​​បែបនេះ​ក៏ដោយ មនុស្ស​យើង​​ក៏​នៅតែ​អាច​សម្របខ្លួន​​បាន ហើយ​​មនុស្ស​យើង​មិន​ត្រឹមតែ​​មិន​ស្លាប់​ផុតពូជ​ប៉ុណ្ណោះទេ តែ​ថែម​ទាំង​អាច​បន្ត​ពង្រីក​វត្តមាន​ទៅ​កាន់​ទ្វីប​ចុងក្រោយ​មួយ​ទៀត គឺ​ទ្វីប​អាមេរិក។ នៅ​ក្នុង​យុគសម័យទឹកកក​​នោះ នៅ​​ពេល​ដែល​ទឹកសមុទ្រ​ត្រូវ​កក​ជាប់​នៅ​ក្នុង​ផ្ទាំង​ទឹកកក កម្រិត​កម្ពស់​ទឹកសមុទ្រ​នៅលើ​ភពផែនដី​ក៏​ត្រូវ​ធ្លាក់ចុះ រហូត​ដល់​កម្រិត​មួយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​នៅ​កន្លែងខ្លះ ដូចជា នៅ​ច្រក​សមុទ្រ​ “បេរីង” (Bering Sea) ជាដើម ដែល​នៅ​ចន្លោះ ​រវាង​រុស្ស៊ី និង​រដ្ឋ​អាឡាស្កា​សហរដ្ឋ​អាមេរិក  ត្រូវ​ក្លាយ​ជា​តំបន់​​​ដីគោក ដែល​អាច​ឲ្យ​មនុស្ស​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លងកាត់​បាន។ ​នៅត្រង់​កន្លែង​នេះ​ហើយ ដែល​កាល​ពី​ប្រមាណ​ជា ២ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន មនុស្ស​យើង​​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ដោយ​ថ្មើរ​ជើង​ ចេញ​​ពី​តំបន់​អាស៊ី​ ឆ្ពោះ​ទៅកាន់​ទ្វីបអាមេរិក។ ​នៅ​ប្រមាណ​ជា ១ម៉ឺន២ពាន់​ឆ្នាំមុន វដ្តនៃ​ការ​ប្រែប្រួល​អាកាសធាតុ​លើ​ភពផែនដី​បាន​ដើរ​បញ្ច្រាស់​មកវិញ... សីតុណ្ហភាព​​ទូទៅ​បាន​កើនឡើង ធ្វើ​ឲ្យ​ផ្ទាំង​ទឹកកក​ត្រូវ​រលាយ​បន្តិចម្តងៗ រហូត​ធ្វើ​ឲ្យ​យុគសម័យទឹកកក​ត្រូវ​បិទបញ្ចប់ ហើយ​ភពផែនដី​របស់​យើង​ក៏​បាន​វិលត្រឡប់​មក​រក​អាកាសធាតុ​ធម្មតា​ដូច​កាល​ពី​មុនវិញ។ គិត​មក​ទល់​នឹង​ពេលនោះ តាមរយៈ​ចលនា​នៃ​ផ្លាកតិចតូនិក សណ្ឋានដី​នៅលើ​ភពផែនដី​របស់​យើង​បាន​វិវឌ្ឍន៍​មក​ដល់​ចំណុច​មួយ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​អ្វី​ដែល​យើង​អាច​សង្កេតឃើញ​នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​... បណ្តា​ទ្វីប សមុទ្រ និង​មហាសមុទ្រ ដែល​យើង​ស្គាល់​សព្វថ្ងៃនេះ​ក៏​បាន​ចាប់​កំណើត​ចេញ​ជា​រូប​រាង​រួចទៅហើយ​ដែរ។ ការ​រលាយ​ផ្ទាំង​ទឹកកក​នៅក្រោយ​យុគសម័យទឹកកក​ក៏​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​បណ្តា​បឹង និង​ទន្លេ​ចម្បងៗ​មួយ​ចំនួន​ទៀត​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក ជាពិសេស គឺ​ទន្លេ​នីល នៅ​អេហ្ស៊ីប ទន្លេ​អឺហ្វ្រាត និង​ទន្លេ​ទីហ្គ្រីស នៅ​មេសូប៉ូតាមី ទន្លេឥណ្ឌុស នៅ​ឥណ្ឌា (ក្នុងទឹកដីឥណ្ឌា និង​ប៉ាគីស្ថាន​បច្ចុប្បន្ន) ទន្លេ​លឿង និង​ទន្លេ​យ៉ាងស៊ី (ឬ​ឆាងជាំង) នៅ​ចិន ដែល​​ក្រោយ​មក បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ទី​ចាប់កំណើត​នៃ​អរិយធម៌​​ដ៏​ចំណាស់​បំផុត​​ទាំង៤​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង៕
May 10, 2019